gia, reassumitur versu seq.. cum epitasi, et pertingit ad credidimus. — gros, natura) non modo proselyti. — sx && 2dvady auagro~ Aol, non ex gentibus peccatores) Paulus ut rem confessam pronun- ciat, gentes, quae legem ne habebant quidem, esse peccatores, quum Judaei e contrario legem vel etiam opera haberent, Tit.3,5. Inde obiter concedit, nonnisi in Christo Judaeos cum illis communionem habere posse; praecipue autem justificationem gentium, per fidem, ut confessam pronunciat; eandemque etiam de Judaeis infert. Hue refer, peccatores, v. 17. not.
v.16. e/doreg, scientes) i. e. quoniam cognovimus. — «»Fowmos, homo) quivis, Judaeus, Graecus. ~ é&€ goywy vous, ex operibus le- gis) Galatismi sectatores, ex ‘ipsius legis moralis natura ac fine haud perspecta et sinistre accepta, legem ceremonialem obnixe tuebantur: et discrimen legis ceremonialis et moralis aut nullum aut exiguum agnoscentes, uno utramque legis vocabulo.comprehendebant, adeoque in totius legis observatione justificari quaerebant. Pariter igitur aposto- lus eos refutans, uno utramque vocabulo comprehendit, aut ubi legis vocabulo strictius utitur, ipsam legem moralem innuit; legem cere- monialem aliter appellat, elementa etc. Controversiae autem status magis in oculos incurrit, quatenus ea erat de lege ceremoniali, quam quatenus erat eadem de lege morali: materia quippe illius, circa tem- pora, praeputium, cibos etc. versantis, in oculos magis incurrebat, quam hujus: et abrogatio illius, ex toto facta, magis conspicua erat, quam hujus, secundum quid facta. Sic fit, ut argumenta quaedam contra justificationem ex lege ceremoniali particulariter militent; plura tamen contra justificationem ex lege universa, etiam morali. Totum patet lucidius ex oeconomia epistolae ad Galatas. nam c. 4. et 2. apo- stolus se demonstrat divinitus missum et doctum, ceterisque apostolis nullatenus inferiorem, uti Collationes Irenicae, imo etiam polemicae, cum illis, ipsoque cum Petro habitae, evincant. Capite 3. est trac- tatio de lege morali. unde c. 4, 1—44. argumenta de lege ceremo- niali deducuntur, et, interjecta allegoria ad utramque spectante, ca- pite 5. speciatim de circumcisione agitur. Summa: e diametro inter se opponuntur, Moses et Jesus Christus: lex et promissio: facere et - eredere: opera et fides: merces et donum: maledictio et benedictio. Decalogusque aut a Paulo plane intactus relinquitur, aut sub legis vocabulo continetur: imo decalogus ea proprie lex est, quae, justi- ficare negata, tamen per fidem stabilitur: nam sane lex ceremonialis aboletur; Rom. 3,34. Sina autem, Gal. 4,24., multo magis ob de- calogum, quam ob legem ceremonialem, celebratur. Neque per se intolerabile jugum erat lex ceremonialis, sed robur ex morali habuit. Act. 15. Itaque lex moralis est legalior, ut ita dicam, quam cere- monialis, quae simul erat quasi evangelium elementare et praelimi- nare. Vid. etiam Rom. 3, 20. not. — éay uy, si non) Particula re- solvenda in addo, sed, sed majore vi. Non justificatur homo ex le- gis operibus, neque adeo ulla alia ratione, nisi per fidem. Eadem mox vis particulae et non. — dva, per) Per, de gentibus: ex, mox, de Judaeis. Rom. 3, 30. not. — iyo& youss, Jesu Christi) i. e. in Christum Jesum; ut sequitur mox, transpositis nominibus. Genti- bus nomen Jesu, Judaeis nomen Christi prius innotuit. Quare non semper promiscuus est ordo, ubi utrumque nomen, ut hic, ponitur.
Rom. 45, 6.8. 4 Tim. 4, 45.8. 2,5. 6,43. 44. 2 Tim. 4, 9.8. nott. Et
234 GAL. Il, 146—24. Tl, 4.
fere in sermone solenniori dicitur, Christus Jesus: in communiori, Jesus Christus. — nat nueic) nos quoque ipsi; quanto magis gentes. — énigevoumer) credidimus; i.e. pridem credere coepimus. — dvote, propterea quod) Probatur consequentia ad Judaeos.
v.47. e 62, si vero) Quum Petrus communitatem victus cum gentibus coeptam, subducto se ipso, retractavit, tantundem id fuit, ac si se communitate illa peccatorem ethnicum egisse dixisset. Ne- cessitudinem autem cum gentibus, cujus causa recte cum illis come- derat, conciliarat Christus. Quare~si Petrus cum illis comedendo peccavit, consequens erit, illius peccat? ministrum fuisse Christum. Ab hujus consequentis inconvenientia sic abhorret Paulus, ut non modo subjiciat, absit, sed statim in eo exprimendo sermonem mol- liat per interrogationem, adhibitd etiam verbo, deaxovog, minister, ad indignitatem hoc loco notandam aptissimo. Culpa nulla Christi est, gentibus justitiam et sanctitatem conferentis; sed est tota ejus, qui separationem a gentibus, postquam ad Christum conversae sunt, instaurat. v. seq. — nr&vreg) quaerentes, inde a suscepta fide, et libertate a lege. Hoc guaerere exprimitur versu praec. Estque ner- vosum antitheton, guaerentes — inventi sumus. — evoeOnuev, in- venti sumus) nunc, postliminio. — xai avrol) ipsi quogue, nostra sponte. — yovsos, Christus) in quo tamen quaerimus justificari.