V. Hujus etiam veritatis conscientia (ut aiunt) mille testes est. Inde apostolus argumentum reliquum conficere pergens: Sv rvpouffris aurtZv rvjg ffvverdJiffsus, Kal {tera^v aXX^Xwv ruv Xoyi<r/j,Ziv yopovv-uv 7j xai airoXoyovpsvuv. Conscientiam esse hominurn de se judicium, cum respectu ad superioris judicium res ipsa clamat; inde ffis QMS, apud Menandrum. Qui autem ea est
CAP. V.] CORRUPTIONE ET AMISSIONE. 47
vnspoxf), ut dominium habeat et judicium exercere possit in corda homirmm, Deus est. Naturalis itaque ea xarTyyopia, aut dcroXoy/a quae gwsidjjffeue ope in unoquoque homine peragitur, non nisi Deum respicit Judici autem huic, qui apud omnes Dei nomine officio fungitur, ut quis omnem potestatem eripiat, penitus est impossibile. Quanti ab ejus flageliis libertatem, Caini, Judasii, Nerones, Caligulae, etiam et minora scelerum monstra emerent? Hanc humanae nature conditionem, extra omnes consilii et voluntatis nostrae vias rationes- que positam esse, fatendum est. Nemo sapientum conscientiam iis quae t<p tipTv esse contendunt, annumerat. Qui hominem supre- mum in se totum Dominum esse nimis vellent, conscientiam in Furias, Alastores, Eumenidas, sui juris tortores, convertebant. Sint ab hominum judicio peccatores a conditione securi; vel ab animi ferocia prsesentium non solicit! ; usque adeb ultima despiciant vitas discrimina, et temporalium summa, ut ipsi sibi ultronee extremam pcenam asciscant, hoc tamen tribunal, dum sceleris sunt manifest!, fugere nequeunt. De hoc autem argumento alibi egimus.
VI. Sed res ipsa loquatur; nonne mentem humanam adeo pro- nam esse in assensum huic veritati praebendum, nempe Deum esse, adeb in amplexus ejus mere, absque qua esset scilicet ut non tan- tum a dignitate et honore deturbaretur, atque in infimum ordinem conjiceretur, sed et ut sui ipsa esset nescia, experimur omnes, ita ut explicatis terminis e quibus propositio ejus constat, ei absentiri fas non sit? Sive illud fit impetu quodam naturae et instinctu, quo argumento est, et ipsa sibi solum sufEcit, ratio; sive velocissimo utatur discursu, nee prius sen tit se ratiocinatam fuisse, quam in sen- tentiam propositam totis animis concessisse, in hac veritate immu- tabiliter acquiescere mentem humanam experientia testatur. Egre- gie Plotinus Ennead. iii. lib. vii., de aeternitate loquens, quam ab ipso Deo non distinguit. T^i> a/w»a, inquit, Kat rbv ^povov erspov Xtyovres sxdrspov sivai, xai rbv {tsv ffepi rbv atdiov &iva( (pvffiv, rbv &s %p6vov Kepi rb
xul rb ds rb wav avrtdev ftsv xai uffwsp rcuc, rqg svvoiag /g svapyeg rs nap* ai»ro/g wept avruv sv raTg -vj/u^a/
Xzyovres rs asi KCLI irupdt, navra ovofAdfy/Asv' — "Cum 8Bternitatem et tempus di versa inter se esse dicamus, et illam quidem circa natu- ram sempiternam esse, hoc autem circa id quod fit ; idque univer- sum versari existimamus, nos quasi sponte, ex naturalique imperio, et subito quodam intelligences intuitu, manifestum quondam circa haec habere instinctum, nostris animis penitus insitum, eadem vide licet de his semper dicentes, passimque nominantes." Esto; sint impii qui nimis vellent Deum non esse, imo, qui se credere Deum non esse palam profiteri ausi sint; at cum haec surnma impietas et nequitia, nunquam non aliis omne genus sceleribus comitata iucedat, quis mihi fidem faciet, impuros illos nebulones qui naturam huma nam, refragante omne illo quod ejus particeps est, audacter calum-
48 DE THEOLOGLE NATURALIS [LIB. I.
niari sustinent, non etiam de se ipsis impudenter mentiri? quicquid id est, quae esset dementia, tribus vel quatuor naturae humanae dehones- tamentis, non tantum contra bonorum omnium, sed ipsius naturae con- stantem et consentientem vocem, fidem adhibere ? " Solus enim vidit, primum esse deos, quod in omnium animis eorum notionem impres- sisset ipsa natura. Qua est enim gens, aut quod genus hominum, quod non habet, sine doctrina, anticipationem quandam deorum? quam ap- pellat ffpoKrifyv Epicurus, id est, anteceptam animo rei quandam infor- mationem, sine qua nee intelligi quidquam, nee quseri nee disputari possit/' in quit Velleius apud Cicer. de Nat. Deor. lib. i. cap. xvi. ; et Seneca, epist. xvii., "Deos esse inter alia sic colligimus, quod omnibus de diis opinio insita est, nee ulla gens uspiam est, adeo contra leges moresque projecta, ut non aliquos Deus credat;" aliquem Deum esse, Ao^av xat sirlvoiav xoivqv rou ffufAfravrog avtiptatfivov y'zvovg o/Aoiug fj,lv *BXXij- vwy, ofAQtug ds (3ap&dpuv dvayxaiav xai eftpvrov sv iravrt rui Xo'yw yivo/Asvqv nurd pvffiv, ait Dion. Prusaeens. Orat. ; atque inde Aristoteles prohi- bet cum iis disputationem institui, qui utrum dii colendi sint, dubi- tant ; cum id ex rectse rationis dictamine extra controversiam poni debeat. O/ ^v} inquit, d~opovvTSS WOTSP&V ds? rovg Qsoiig r/^actv, xa} rov$ yo'jsTg dya<7r$v rj ou, xo\dffstog d'sovrai, Topico. i. cap. ix. ; cogendi sunt poenis, non rationibus convincendi. Totus sapientum Chorus, omnes, unum atque idem in hac resentiunt. Dei cultum, atque parentum amorem, quern a natura esse constat, conjungit philosophus. Notiones hasce ffirsppara dXqQs/ag vapa vaffi, vocat Justinus Apol. ii. " Nulla anima sine crimine, quia nulla sine boni semine," inquit Tertullianus de anima; quod plerumque Deos nominent croXy^oVjjr/ assentientes, id corruptis traditionibus, et prsejudiciis adversus naturaB humanas in- genium praavalentibus adscribenduna est : ita Lactantius, "Quamsibi veniam sperare possunt impietatis suse, qui non agnoscunt cultum ejus, quern prorsus ignoraii abs homine fas non est; nam et cum jurant et cum optant, et cum gratias agunt, non Jovem aut deos multos, sed Deum nominant ; adeo ipsa veritas, cogente natura, ab invitis pectoribus erumpit." Atque verissimum est, in mediis idololatriis, nativam bane et primigeniam rationis lucem, usque adeb se efficaciter exseruisse, ut unum Deum, summum, maximum, pleros- que fateri coegerit, qui tarn en in idolomanium essent profusissimi, A/a rot/ro xa/ rd {tdXiGra 6 KpcZrog xai fAsyttfrog sxstvog Qsbg 6 rsxravd- g 7][j.ag, apud Dionem, Histor. lib. Ivi. Tiberius Caesar. rationem addit Aristoteles de mundo ; E%, inquit, ds