XXIII. Yideamus vero quemadmodum viri docti thesin suam ex hisce verbis apostoli probare nituntur: primo ideo fyre7v ri> Kvpiov, pro svsxa ro\j fyrtTv Paulum dixisse affirmant: at vero, cum nulla necessitas, aut ratio, cogat earn apostolici sermonis interpretationem, id gratis dictum esse existimandum est. Sed nihil omnino opus est, ut de phrasi ista litem moveamus; concedamus ideo viris doctis, ut jure suo utantur, in horum verborurn a proprio loco, quern disserta- tione apostolica occupant, Act. xvii. 27, divulsione, atque eorum ad alia ejusdem apostoli verba, quae cap. xiv. 16, habentur applicatione, si mod 6 iis illud agendi potestas sit. Demus etiam rb fyrtfv eodem sensu accipi debere, quo versu praecedenti jcaro/xs/!/ usurpatur; atque eousque consilium Dei in creando et regendo mundo denotare, qua-
QUS scilicet, mundus iste sua natura aptus sit ad eum manifestan-
m. Quid turn porro sequi videatur? nempe, e/ cipays •^uteQyjfiiw ov xai evpoisv ad eundem modum exponi debere; atque ita eandem
i intentionem seu voluntatem denotare. Sed quid ita qureso ? nempe c/ cipa, et £/Vwg, pro iva, et forwg, sumuntur. Sed an semper id fit, an aliquando tantum ; semper id ita fieri non puto dicturos viros doctos: cum unicum tantum exemplum producere possunt, ubi . videtur tfaug ita accipi posse; de e/ apuys silent. E/ apaye sane forsan hoc solo in loco Novi Testament! occurrit : sr/s atque s!
VOL. XVII. 5
66 BE GRATIA UNIVERSALI. [LIB. I.
apa saBpius. Act. vii. 1, viii. 30, 2 Cor. v. 3, Gal. in. 4, Eph. iii. 2, iv. 21, Col. i. 23, exemplis esse possunt. Tentet lector, si ex eorum locorum aliquo saltern, istum harum particularum sensum et usum extorquere possit. De tfirug nihil opus est ut simus solliciti, neque ut quid de usu ejus exposuerit Eustathius anxie quasramns, cum in textu nostro non habeatur. Apostolum autem mentem, con- silium, voluntatem Dei iis verbis exposuisse, quse extremam denotant incertitudinem, creditu difficile est. Deum ideo in mundo condendo et regendo, potentiaa et divinitatis suaa istiusmodi dedisse documenta, ut per ea ad omnium conditorem quasrendum excitari potuerint, nee non ad vires suas tentandas eum inveniendi, atque ab idolis omnibus discernendi hujus loci sententia est. Nempe Deus incorporeus et invisibilis, in operibus istis, sui quasi vestigia ita reliquit, ut, iis in- hserendo, inveniri possit.
XXIY. At vero in sensu verborum queer endi et inveniendi, causaB suse firmius presidium invenisse se putant nonnulli. Media ilia cognitionis Dei, de quibus agimus, aliquo saltern respectu sufficientia esse ad Deum eo modo quasrendum, et forsan inveniendum, de quo loquitur apostolus, negari non potest: etenim aliter iniquus esse censendus est apostolus, qui id ab iis qui nulla alia media habuerunt, postulaverit. At vero " quasrere Deum, et invenire affirmant, non esse Deum simpliciter investigare, ut homines cognoscant eum esse, atque quid sit" (quamvis ista verba nihil aliud exprimere videantur), " sed ad fidem ejus confugere, in eo acquiescere, eum invocatione et precibus colere, tota animi fiducia eum amplecti, atque propitium experiri; atque proinde media ista omnibus suppeditata in hosce fines sufficientia esse atque a Deo destinata, uti ita sufficerent;" nempe hominibus verbo destitutis. Cum autem verba ista, si modo eis non alio sensu utantur, quam quo in sacra Scriptura usurpantur (neque sane decet virum tlieologum vocabulis ullis istiusmodi sensu, qui abs unica nostra de rebus sacris sentiendi et loquendi regula et norma abhorret, uti) totum fidei salvificae opus absolvant, atque ita media ista cum ipso Dei verbo, quod " supra omne nomen ejus mag- nificavit," rem ipsam quod attinet, aequavermt, validissimis argu- mentis et probationibus ad vapddo^ov istud stabiliendum, sibi opus esse haud dubio concedent. Ad interpretationem itaque hanc suam horum verborum firmandam, omnia loca Yeteris Testamenti, in qui bus qucerendi Deum et inveniendi fit mentio, in medium aliqui proferunt; atque ea verba in iis locis, alio sensu quam qui est ab ipsis expositus, accipi non posse affirmant. Eundem autem esse sensum eorum verborum hoc in loco, non esse dubitandum asseve- rant. Id quidem non esse dubitandum, facile dictu est ; ego vero non tantum de eo dubito, sed id plane falsissimum esse judico; neque satis mirari possum quomodo ulli in mentem venire possit, istud asserere.
XXV. JN"am in omnibus istis locis loquitur sacra Scriptura de
CAP. VI.] DE GRATIA UNIVERSAL!. 67
populo Dei foederato ; in hoc vero de iis tantum qui extranei erant quoad pactorum promissiones; — in istis de iis qui actu ipso, saltern professione tenus fideles erant ; in hoc de idololatris ; — in istis de iis, qui Deum cognoverunt in verbo, et idola abominati sunt; in hoc de iis quibus penitus erat ignotus; — in istis agitur de quaarendo et in- veniendo Dei cogniti favorern per Christum; in hoc de Deo per opera naturse et providentiae quaerendo, ut cognoscatur; — in istis agitur de Deo cognito, at ob peccatum in dispensationibus externis ad momentum averso, et per promissum eum inveniendi propitium in Christo; in hoc verb, de Deo ignoto quaarendo, atque ab idolis discernendo. An jam hisce de, atque illis eodem sensu ea verbapro- ferri putemus? de iis nempe, qui, cum populus fuerint Dei foederatus, fideles, in Christo justificati, verbo instruct!, promissionibus evange- licis innixi, Dei faciem, favorem quaarere necesse habuerint; atque illis, qui verbo destituti, omnique revelatione Christi, fcederis divini extorres, aQ&oi in mundo, ut Deum esse cognoscant, atque idola sua vana tpvau Deum non fuisse, naturae tantum et providentise opera sibi objecta habuerunt? imo absit quam longissime vel levicula istius- modi ab omni pia mente suspicio.