IX. Prseclarum quid sine dubio se fecisse, putavit Edmundns Campanius, cum, rationibus istis, quibus religionem pontificiam im- peritis persuadere conatus est, colophonis loco addidit : " Testes academiae, testes legum tabulae, testes vernaculi mores hominum, testes electio Caesarum et inauguratio, testes regum ritus et inunctio, testes equitum ordines, ipsseque chlamydes, testes fenestrse, testes nummi, testes urban! portus, domusque civicge, testes avorom fructus et vita, testes res omnes et reculae, nullam in orbe religionem nisi nostram imis unquam radicibus insedisse." Quamvis autem heec levissima sint, tamen earn religionem e non rninimo temporis spatio se longe lateque diffadisse, atque plurimorum occupasse animos, cor- rupisse mores, luculenter ostendunt. At vero quanto majori cum pompa, atque argumentations specie, ha3C omnia de Gentilismo dici poterant, tune cum ei cum veritate evangelica belluin erat, nemo est qui ignorat. Ethnicorum enim superstitio, non unam Europam, aut partes ejus aliquot celebriores solnm, sicut ilia pontificiorum, invaserat, sed totum mundum ex seculis antiquissimis, ultra omnem historiee fidem, et hominum memoriam ita occupaverat, ut nihil omrrino per totum terrarum orbem exstiterit, quod domination! ejus testimonium non perhibuerit. Nota sunt, quse huic vetustatis prss- textui opposuerunt, Clemens, Justinus, Origenes, Tertullianus, Au- gustinus, Ambrosius, aliique. Si ideo dubia ilia antiquitas, qua3 ex rerum actionumque inter homines monumentis investigari possit, veritatis sit prsesumptio, illam sane mortalium nulli, ullo seculo, ullave in causa majori cum evidentia, et testimoniorum multitudine producere potuerunt, quam ethnicismi patroni. Sine dubio non magis persuasi fuere plurimi, se homines fuisse, aut vivere, quam ab initio rerum, gentium, nationumque eorum cultum religiosum viguisse, si modo res omnes initium habuerint, saternum vero fuisse, si ipsa3 a3terna3. Nihil ideo magis clamitabant, quam quod ubique, quod semper, quod omnes. Hinc Rochardus Phrisonum rex cum baptizandus esset, et pedem unum aqua intinxisset, quessivit, " ubi- nam major pars suorum antecessorum constituta esset, in inferno, an in paradiso?" Cum diceretur plures esse in inferno, mox resiliens, " Rectius est/' inquit, " plures, quam pauciores sequi."
X. Deinde, durationem diuturnam, neque unquam interruptam, tertio in loco ponit cardinalis; si tempora praeterita intelligat, nota
122 DE THEOLOGI^: NATUKALIS [LIB. I.
hsec revera ab ilia quse prsecessit baud differt, nisi in eo discrimen sit, quod hie, nunquam interrupta, diuturna ista seu ex antiqui temporibus diducta duratio, dicatur. Sin de temporibus futuris loquatur, nota ista non nisi viri docti conjectura est; quamvis ego sane crediderim duraturam ecclesiam Romanam, donee ille adve- nerit, qui earn destruet spiritu oris sui. Sed et ethnici perennem durationem cultui suo votis destinabant, et prsedictionibus firmabant. Nomen sibi se parasse seternum ostensurus poeta, ait, —
" Usque ego postera
Crescam laude recens, dum Capitolium Scandet cum tacita virgiDe pontifex."
Hor. Od. iii. 30, 7.
Sive historicum agere velit, cum Gentilibus minime est conferendus. Superstitionis idololatricse initia in hunc usque diem plane igno- rantur. Abs ortu autem ejus, ad praBdicatum in orbe evangelium, duo minimum millia annorum fluxisse, non dubitatur; neque un- quam interrupta fuit ejus professio. Nota res est ; neque probati- onum eget Tantas autem radices in eorum animis egerat prsejudi- cium hoc, ab antiquitate et duratione diuturna oriundum, cultus istius religiosi, quern observabant, ut non mirum esse debeat, si vix ullo modo a sententia perniciosissima eo munita se divelli passi sint. XL Quarto in loco multitudinem et credentium varietatem enu- merat cardinalis; ut hanc notam ecclesiae suae assignaret, magno sine dubio emerent, quotquot ubivis sunt, sectarii, cum directe in- currat in notam illam verse eeclesise, quam ipse Christus edidit, si modo grex Christi vera ecclesia sit. Sed, quoniam papa earn notam esse velit; nota esto. Qui multitudinem vera3 ecclesiaa notam non esse, si modo verbo Dei lis ha3C dirimenda committi debeat, quique Bomanam factionem neque absolute, neque comparate magnam multamve dici debere contenderet, is quidem meo judicio causam facilem prse manibus haberet. Sed id nos nunc non agimus. Sa- pientes, doctique sunt pontificiorum plurimi, atque rerum usu exer- citatissimi. Qua3nam ilia sint, quse apta et idonea sunt ad animos mortalium in sententiam aliquam in religione vel suscipiendam alli- cere, vel ei mordicus et pertinaciter ut adhasrerent persuadere, ad- prime norunt. Quanta ideo in hac causa multitudinis vis sit, iis probe perspectum est. Imo pene dudum est, ex quo omnis causae spes non in alia ulla re illis sita esse videatur, quam quod multi sint ; ideoque missis aliis omnibus argumentis, ubivis terrarum, nego- tium religionis ferro decernere, diu est, quod constituerint. Interea notam hanc propriissime Gentilismo convenisse novimus. Plurimi, omnes, totus mundus fuere. Altissimos montes nihil imped ire, qub minus terrarum orbis perfecte rotundus dici possit, affirmant mathe- maticorum filii. Multb minus cultorum Dei veri perpusillus grex, ne totus mundus in malo Gentilismi positus, fuisse dicatur, obstare
CAP. IX.] COKRUPTIONE ET AMISSIONE. 123
posse videatur. Quicquid enim pene uspiam erat hnmani generis, concordia singular! in polytheismum consenserat : atque, Deus bone ! qui viri, qualesque imperatores, reges, duces, philosophi, sapientes, boni, justi, temperantes, fortes, patrise amantissimi, aequi bonique re- tinentissimi supra quod fingi potest; illine, ut abs horum religione, hoc est omnium orrmino hominum, optimorum prsesertim, se divelli et separari paterentur; quid abs omni ratione abhorrentius dici aut fingi potest, quam ut paucorum hominum suasu fascinati, totius orbis terrarum per tot secula persuasioni nuntium mitterent? Vide sis lector hunc mundi angulum, in quo, Deo ita gratiose disponente, setatem agimus; quotusquisque est qui non summaB insaniaB loco duceret, a sententia plurimorum receptissima recedere; prassertim cum eorum malorumnonnullis, quseconfertim in primos evangelizantes irruebant, exposita sit ista discessio. Et tamen nos omnes non mul- titudini, non antiquitati sed uni Christi dicto nos audientes esse de- bere, profitemur. Amplitudini vero Gentilismi se nunquam, non si se ruperit, sequabit pontificiorum catholicismus.