XX. Intra vero non multorum seculorum spatium, constat omnes pene gentes divinum solis imperium suscepisse. Ita Phcenices teste Sanchuniathone. Totrov, inquit, hoc est, solem, Sekv evo/ufyv p wpavoZ xvpiov, BeXtfdwv %a\oZvrsg} o sffn vapb ®oivi%i xvpiog ovpavou*
Deum hunc unicum cceli dominurn esse credebant, eumque propterea BeLsamen, id est Phoenicum lingua cceli dominum, nominabant."
CAP. IV.] ORTUS ET PROGRESSUS IDOLOLATRLE. 193
XXI. Cultus ejus itaque catholicismum obtinuit ; et ipse
vvfLiuv. Idem erat fl*? ^k "tiJJB'P? Mp?^ K-1»3 'TIN 73 7V
<n?^"l"!^, Saturnus, Jupiter, Hammon, Mithra v^pos, Aiowttog, Mars,
Apollo, Osiris, Pan, Bacchus, Liber, Jupiter Sabazius, Hercules,
Janus, Belenus, Abellio, et quid non. Inde Solem, Lunam que
wpiuvvfAovg appellat Plutarchus. Coacervatis enim elogiis, titulisque
?ongestis, capi numen putabant, maximoque inde affici honore; ita
at tandem quse diversa tantum nomina superstitionis fuerant, gras-
sante errore diversa numina haberentur; ut recte doctissimus Ri-
retus in Hos. ii. 8. In vo\vuw/Litf etiam erat quaedam cultus species.
Unde Ovidius, Fast. lib. vi. 213:—
" Quserebam, Nonas Sanco, Fidione referrem,
An tibi, Semo pater : ciim mihi Sancus ait: Cuicunque ex illis dederis, ego munus habebo, Nomina trina fero: sic voluere Cures."
Et Horatius, Car. Secul. v. 14: —
" Lenis Ilythia, tuere matres, Sive tu Lucina probas vocari, Seu Genitalis."
Et Serm. vi. lib. ii. v. 20 : —
" Matutine pater, seu Jane libentius audis," Catullus etiam, Carm. xxxiv. 5, 13, 21 : —
" 0 Latonia, maximi Magna progenies Jovis ; Tu Lucina, dolentibus Juno dicta puerperis ; Tu potens Trivia, et notho es Dicta lumine Luna. Sis quocunque placet tibi Sancta nomine."
3allimachus item Hym. in Apollin. : —
A more cultus solis diverso, a ceremoniis quibus colebatur, a bonis abs eo expetitis, a beneficiis, a locis, quibus solenniter adoratus est, nova nomina, novos titulos adeptus, sol nova processu temporis et diversa numina protrusit. Inde ex eventu, Judasi Scripturam per- vertentes asserunt Deum solem et lunam gentibus concessive, ut idorarentur. Id colligunt ex verbis Mosis, Deut. iv. 19, "Ne forte 9leves oculos tuos ad ccelos, et videas solem, et lunam, et Stellas, Dmnem ccelorum militiam, et impellaris et incurves te eis, et servias sis, Qjo^r?? nnn D^yn pb? Dnk iprpM njrp ppn i^'xj qU8e partitus est Dominus Deus tuus omnibus populis sub omni ccelo." Ratio vali- iissima ad coercendos populorum animos a ccelestium cultu. Do- minium illud, quod in sole, lunaque fingunt, servitium est, omnium VOL. XVII. 13
194 OKTUS ET PROGRESSUS IDOLOLATRI.E. [LIB. III.
gentium quae sunt sub coelo usui destinatum. Sed hsec illi alio tra- hunt, Judaice. Israelem, inquiunt, ad sui cultum vocans, aliis gen- tibus solem lunamque in adorationis objectum proposuit. Ita Try- pho apud Justinum in Dialogo. "Alium," inquit, "enarra nobis Deunij (puXa^dftevos \syeiv rov jjXiov xai tfsXj^Tjv a ysypavrai roT$ e6ve<ri ffwyxeysuprixsvai rbv §efo ug ^zoug vpoffxvvsTv — solem et lunam dicere cavens, quae scriptum est a deo gentibus permissa esse, ut tanquam deos adorarent/" Loci sensum optime reddit vulgatus interpres: " Quae creavit Dominus Deus tuus in ministerium omnibus gentibus," Matt. v. 45.
CAPUT V.
SETT DE ORTU ET PROGRESSU IDOLOLATRL&. — CAP. III.
Originis idololatrise occasiones — Dominii soils lunaeque fama — Sol et luna quo sensu duo magna luminaria — Jonathanis Targumistse figmentum portentosum — Dominium ratio cultus, delegatum vitiose — Idololatrarum ratiocinationes vanae, Rom. i. 21 — Solis et lunse in res terrenas influxus et operationes, Jer. xliv. 17, 18, Act. xiv. 17 — Solus Deus etiam terrenorum bonorum auctor— Siderum ornatus, cursus, gloria, illecebrae — ^Deus qui supra — Deum coelo in- cludunt nonnulli ; humanae Christi naturae <ra.vrorov'ictv assignant alii, Deut. iv. 19 — De occasionibus et primordiis idololatria? sententia Lactantii, et Diodori Siculi — Plotini philosophi sententia de cultu siderum, Ps. xix. 4 — . LXX. notati, et Vulgatus interpres — Marsilii Ficini hallucinatio — Translatio Syriaca vetus — Vanorum &«sX«^«rjK*j> surama.
I. IDOLOLATRISE primordia in solis, lunaeque cultu, superiore capite exposuirnus. Antequam ad progressus, quos errorem hunc fecisse ex eventu patet, exponendos procedimus, libet ansas quasdam et occasiones cultus siderum coelestium, quas primi idololatra3 arripuisse videntur, vanasque istas ratiocinationes, quibus se ipsos seduxerant, paucis in antecessum exponere.
II. Et primo, mihi quidem videtur hominum animis insedisse traditionem de dominio diei noctisque soli et lunae commisso. Necesse enim erat, ut, quss colerent, h wepoxfi constituta esse, crederent Percrebuit fama eorum, quse primo Geneseos capite memoriae jam consecrantur a3ternse; ^?D lissn-nx D^han rhXE>n ^nx WriSK/ ^fe rfxftth lfc?n "^TftM] B^n nfeb^.' Dominium hie soli lunas- que est tributum; hoc est, a rerum omnium origine. At Domin omnes honore afficiendi. Solem autem et lunam duo magna lumin aria non proprie sed per avvxaratagiv quandam ad vulgi scilicet captum et sensum dici, creditum est. Quid ita? quia nempe stellae quaedam, luna majores. Sed an idcirco luna luminare magnum dicenda non est, aut non modo peculiari praeesse noctis regimini? Neque sane luminare magnum dicitur respectu substantiae sed luminis; quod.
CAP. V.] ORTUS ET PEOGRESSUS IDOLOLATRLE. 195
utcunque mutuatitium, majus est quam stellarum omnium. Huic autem nodo, qui revera nullns est, portentosissimi figment! cuneum admovent Judsei. " Fecit/' inquit Targum Jonathanis, "Deus duo luminaria magna, et erant paria in gloria, uno et viginti annis, demptis sexcentis septuaginta duabus partibus horse/' (quo sciamus eum hie accuratissime veritatem assecutum esse !) " et postea protulit luna contra solem delationem et imminuta est; et prsefecit solem, luminare majus, ut dominaretur diei, et lunam, quse erat luminare minus, ut praaesset nocti." Ad eum modum ubivis pene sacram paginam conspurcat, quod non jam semel monuimus, iste para- phrastes; neque in alium finem natus videtur, ita omnia, quse pro- pria habet, fcetent. Nemo ex ejus lectione aut doctior aut melior evadet. Sed dominii hujus famam gentibus innotuisse probabile est. Ea in idololatrise illecebram, etiam cum nondum esset omnis veri Dei notitia abolita, Satanas usus est. Quid enim secundum Deum honore afficerent, nisi ilia, quibus a Deo in dies noctesque, adeoque totam hominum vitam imperium est commissum? Hinc ^Eolo, qui ventis prsefuisse dicitur, ipsam Junonem supplicem finxit poeta: —