" Juno supplex his vocibus usa est: , (namque tibi divum pater atque hominum rex Et mulcere dedit fluctus, et tollere vento,) Gens inimica mihi" — etc. — -33n. i. 64.
Potestati vero absolutes sacris famulari, natural e; delegates, vitiosum. Sed id nondum intelligunt plurimi qui Christian! dicuntur.
III. Hsec ideo prima idololatrise in cultu solis, et totius exercitus coelorum, hominibus, qui veram Dei cognitionem ultronee abjecerant, occasio exstitit. Fama delegati soli, lunaaque, diei noctisque dominii, traditionibus pravis corrupta,eos qui omnem pene Dei veri religionem abjecerant, illexit in erroris fraudem. Hinc Sol, rex, ava^ sJJQ, et
#?, quicquid denique regimen et dominium denotat. Adde quod jorum, quaa fando audiverant; auroVra/ fuere ; ad motum et cursum solis, lunasque, dierum noctiumque regimen, adeoque eorum omnium, quas tempore mensurantur, temperatum esse videbant; itaut omnis chibitatio sublata esse visa est.
IV. Aliis etiam ratiocinationibus vanis in impiam hanc sententiam delati fuerunt. Eo enim initium idololatrice refert apostolus, quod vani homines facti essent kv roT$ dia\oyiff/j,o?$ avruv, Rom. i. 21. Cum enim mentes hominum, spiritualium et ccelestium penitus essent inanes, et a Deo aversae, rerum terrenarum desiderio supra modum flagrarunt. Nunquam coluissent, nisi prius amassent x-r/V/v tap" rbv
Quantum autem momenti, solis, lunseque operationibus atque influxu, ut terrena prospere et fcliciter succederent, situm asset, perspectum probe habere sibi visi sunt. Nihil hie conjec- iuris opus esse arbitrabantur, airoVra/ fuere. Omne autem illud Deum esse, quod cum illis supra esset, iis opitulari potuisse, in
196 ORTTJS ET PROGRESSUS IDOLOLATRIJ2. [LIB. III.
istis quorum maximam curam habuerunt, spes erat, facile sibi per- suaserunt. Non alio diahoyiffpGj in exercitus codi et regince, hoc est lunse siderumque cultum decepti, inciderunt Israelite idolo- latrici, quam quod ex illorum religione, terrena omnia secunda ex- perirentur : Jer. xliv.17, 18, " Cum," inquiunt, "adolebamus reginse eceli, satiebamur cibo, et eramus hilares,ac malum non experiebamur. Ex quo vero destitimus adoleri reginse cceli, et libare ei libamina, eguimus omnibus/' Deus ideo populum istum ad meliorem frugem, et sui cultum reducturus, vanitates istas gentium pluvias dare non potuisse, iis in animum revocat, Jer. xiv. 22. Et apostolus Paulus ipsos Gentiles ob nefarias idololatrias severe redarguens, stultitiaeque insimulans, solum verum Demn omnium creatorem ovpavoQtv dedisse bominibus vsrotg, xal xaipcv$ xapKoQopo'Js asserit, Act. xiv. 17, non obscure indicans, gentes spe et exspectatione PIUT/KUV in idolorum cultum illectas fuisse. Atque hie secundus erroris perniciosissimi fons erat.
V. Deinde ccelorum ornatum, siderum cursum, corporum coeles- tium ordinem, gloriam Dei enunciare affirmat psaltes, Ps. xix. 1, et apostolus ad Rom. i. 20. Earn omnem gloriam Creatori ereptam, ipsis creaturis assignarunt apostatse. Ornatum, qui a Deo erat, Deum esse putarurit. Est et innata menti humanse persuasio, numen illud, quod coli debet, in ccelis ac supra se esse. Inde in periculis constitutis, ubi Deo prsesente opus, moris semper erat, duplices tendere ad sidera palmas. Deus ideo apud Hesiodum, a$ vK&pra du{j,ara vahi, — " qui domos supernas habitat/' Etiam Dominus noster Jesus Christus docuit nos, Patrem nostrum in ccelis invocare ; ubi scilicet gloriam suam modo plane speciali manifestam facit, In- epte vero ob earn oausam Deum ccelis circumscriptum includit, Bi- dellus Socinianus in Catechismo suo ; quod divinam naturam plane evertit: dum alii humanas Christi naturae, quam cceli capiunt, ad omnium restitutionem, tfoX-jroT/ai', alii cravroro7r/av assignantes, earn non minus efficaciter tollunt; id est, inter plurimos Christianos disputandi cacoethes. Quibus itaque supra sensum sapere non pla- cuit, Dei locum in coelis occupare sol maxime visus est. Hanc cul- tus siderum originem et illecebram, indicat ipse Spiritus Sanctus, Deut. iv. 19, " Ne forte," inquit, " el eves oculos tuos in ccelum, et videas solem, et lunam, atque Stellas, cum universo exercitu ccelorum, et impulsus adores ea." Conspectum oculorum sequitur cordis ad idololatriam impulsus. Pulchritudine, gloria, ordine, motu siderum allecti, atque admiratione nimia rapti, quum ex iis Dei veri gloriam, quam enarrant, utpote cujus notitiam antea abjecerant, discere nes- cirent, sensim in eorum cultum impulsi sunk Idem ne accideret Israelitis, hie atque alibi cautum est.
VI. Hunc erroris fontem olim detexit Lactantius, lib. ii. cap. xxiv. <de Orig. Error. : " Cum/J inquit, « in ^Egypto ob deliciosam terras
CAP. V.] ORTUS ET PROGRESSUS IDOLOLATRIJS. 197
constitutionem, in aedibus et tuguriis raro se continerent, totara noctem sub coelo sereno ae nullis malignis impressionibus obnoxio, dormiendo consumunt, e frequenti ccelestium corporum aspectu et constant! lege procedentium stellarum, in earn paulatim devenere opinionem, astra deos esse, et rerum universi conservatores, quos vario ritu et ceremoniis venerabantur/' Diodorus Siculus, Biblioth. lib. i. cap. xi. sub init., similiter narrat: Tovg S" ouv xar A/yusrrov avfyu- vovg rb tfaXotibv ytvo/^svovg, avaZXtyavrag sig rbv xoffpov, zai rr^v ruv oXwc puo'/v yivrag, %ai ^aufidtfavrag, vtroXaSsTv sJvat $sovg d'idtovg re "/.at Kpu- rovg, rciv rs 9}X/ov xa/ r^v ffsXqvqv, t&v rbv fj,sv" Otfipiv, r^i/ d' "itfiv ov&fjjdffar — " Homines scilicet antiquissimos ^Egypti incolas, mundum supra se et universi naturam contemplantes, neque absque stupore admiratos existimasse, esse deos seternos et primos, solem et lunam, quorum ilium Osirim, hanc Isim appellari/' Inde ipse primes et seternos deos fuisse duos,, solem et lunam, pronuntiat.
VII. Ex hisce cautionis divinas supra memorataB ratio planissime apparet. Cum enim plurimae gentes ipso siderum aspectu, contem- platione, et admiratione in cultum eorum impulsa3 fuissent, ne idem populo suo accideret, severe eos admonet. Et sane non sine causa, multarum legum rationes ex cultu Sabaaorum idololatrico, didicisse se affirmat Maimonides iii. part. More Nebuchim, cap. xxix. : atque is inprimis lectori rerum harum studioso consulendus. Quanti autem fuerint ratiocinationes a conternplatione ordinis et motus si derum ductaB, apud homines veri Dei ignaros, ad divinam iis naturam assignandam, post multa secula ostendit Plotinus, Ennead. ii. lib. ix. inquit, ra sv ro?g vxoxaTu (ffafpxig, rd re sv rti dvurdru diar} oO h rd^ei ptpopsvu, xai K6ff>j,u wepiiovra* — " StellaB vero, quaB inferi- oribus insunt sphaeris, et quse in suprema micant, cur dii non sint, cogitari non potest, quippe cum ordine perferantur, ornatuque concurrant." Hinc postquam radios suos Christiana religio longe lateque sparsisset, philosophic Platonicaa sectatores, qui absurdissima aBmulatione sapientias suas auctoritatem ei opponere tentabant, re- jectis aliis diis fictitiis antiquoriam Gentilium innumeris, Solem tamen, aliaque sidera adoranda esse, contenderunt, ac proinde visum et auditum eis tribuerunt. Id nos docet idem Plotinus, Ennead. iv. lib. iv. : NDv ds, inquit, sveidfi f^vr,^ag ftsv ev roTg affrpoig KspiTrag. sJvai atffQqffi-ig ds sdo/MV, xal axovffsig tfpbg opdfctft, xai tu%£tvd% xXvovrag ac <xpbg qXiov xoiovfJLeQa, Kai ftq xai <rpbg affrpa aXXo/ nvsg avfyuTTOi, xai 7rz<7ri- 6-evvrai ug di' avruv avroft croX?,a xa/ rgXg/rar — hoc est, "Postquam me- moriam stellis diximus supervacuam, dedimus sensus; neque visum duntaxat, sed et auditum, praBterea preces audire concessimus, quas ad solem dirigimus; alii vero quidam ad alias stellas; credunt enim se multa precibus ab illis impetraturos." Ei idolomaniaB, ut illud obiter addam, patrocinari videtur famosissimus Plotini interpresr loco illo psaltis in eum finem prolato: " In sole posuit tabernaculum