CAP. XI.] ORTTJS ET PROGRESSUS IDOLOLATRLE. 241
y/£oy<r/ Kvpdg ira/Apt'y&Oeigxa'raffzsudfyvTsg' — "Noxios quinquennioserva- tos stipitibus adfixos diis sacrificant, cumque aliis primitiis super ingen- tes pyras immolant." Igne, itaque, gladio, sagittis, crace, sudibus praa- acutis, prout libuit, immolandos sustulerunt. Neque in noxios solum scelus hoc perpetratum: " Etiam ad innocentium supplicia descen- dunt/'inquit Caasar, ubi supra. Qua immani autem feritate se in sacri- ficiis publicis ferebant Britanni, testatur lib. Ixii. Historiarum Dio : To?g rs dhtffxopsvoig dvOpuvoig \tsf avruv ovdsv ruv dsivordruv sffriv o n oux sylvzro. Ka/ o Si] dsivorarov xa,} Sqpiudsffrarov etrpa^av rag yap yvvafaag rag tvys- VBffrdrag, xai gy^gTsffrarag, yvpvag sKpsj^aoav, xa/ Tovg re {taffroiig avrtov xai roTg ffro/Aaffi fftpuv Kpofflppaftrov, ovug ug nai zffQio-jffai avroug Ka/ {tsra ro\Jro cra<7<raAo/£ o^iffi did ravrog rou c^fLaro dvsKHpav xal ravra, irdvra ^vovr'ig rs d^a, Kai Itfr/w/agvo/, xa/ l iv rs ro?g aXXo/; ctpuv hpo?,, Kai sv rti r^g ' Avddrqg {tdXiffr — hoc est, " Captis autern hominibus omnia gravissima facta suut. Id vero et crudetissimum et immamssimum, quod feminas nobilissimas et honestissimas, nudas suspenderunt, excisasque mam mas earum ad ora ipsarurn adsuerunt, ut eas comedere viderentur. Ipsas deinde mulieres palis praaacutis per totum corpus secundum loDgitudinem transfixerunt ; faciebant autem haec omnia, rem sacram simul peragentes, et epulantes, et petulanter se gerentes, quum aliis in templis suis, turn in Andatse praesertim luco." Atque hujusmodi Satanae mancipia fuimus Britanni.
XXII. Ob infanda haac sacrificia omnem Druidum superstition em tollere tentarunt Romani Strabo de Gallis, lib. iv. cap. iv. : Tovruv 5* fffocutfteii avrovg 'Pu/AaToi, %ai ruv xardrdg ^vffiagxa} (Aavrslag vvivavriug ro?g trap r^Tv voftiftoig' — " Romani ab his eos deduxerunt, ac a sacrificiorum et divinandi ritibus, qui nostris pugnabant/' Et Suetonius in Claud io, cap. xxv. : " Druidarum religionem apud Gallos diroa immanitatis, et tantum civibus sub Augusto interdictam, penitus abolevit." Hoc est, voluit, in Gallia, sed frustra ; sedes et origo superstitionis, Britan nia, intacta. Solum in insula Mona occisi Druides, et excisi luci a Suetonio Paulino. Factum narrat Tacitus, Annal. xiv. cap. xxx. : " Stabat," inquit, " pro littore diversa acies, densa armis virisque, in- tercursantibus feminis, ..... Druidseque circum, preces diras, sub- latis ad ccelum manibus, fandentes, novitate aspectus perculere mili- tem, ut, quasi haarentibus membris, immobile corpus vulneribus praaberent. Dein, cohortationibus ducis, et se ipsi stimulantes, ne muliebre et fanaticum agmen pavescerent, inferunt signa, sternuntque obvios, et igni suo involvunt. Presidium posthac impositum victis ; excisique luci, ssevis superstitionibus sacri: nam cruore captivo ado- lere aras, et hominum fibris corisulere deos, fas habebant/'
XXIII. Impiam vero hanc superstitionem, tandem Deo miserente, sensim sustulit religionis Christianaa veritas coolestis. Quamvis autem insula hsec "a toto penitus orbe divisa" esset, et a fonte aqua-
VOL. XVII. 1G
242 ORTUS ET PROGRESSUS IDOLOLATRI^. [LIB. III.
rum sanctuarii, quse ad sanandas gentes exierunt, remotissima, Deo tamen gratiose illud procurante, statim pene ab ipsis evangelii incu- nabulis, delati in earn fuere gratise divine riuntii et prascones. Petrum, Simeon Metaphrastes et Menolog.; Paulum, Theodoretus, et Sophronius; Simonem Zelotem, Dorotheus ; Aristobulum, cujus me- minit in Epistola ad Romanos Paulus, Nicephorus ; Josephum Ari- mathensem, pene omnes, prassertim recentiores e nostratibus, BalaBiis, Parkerus, Foxus, Camdenus, aliique, evangelium hie prsedicasse asserunt ; et de Josepho vix apud ullos dubitatur. Hinc Britanniam, fidem Christianam suscepisse memorant antiquissimi scriptores Christiani, Tertullianus et Origenes: hie in Comment, ad Ezech. cap. iv. ; ille lib. advers. Judseos, cap. vii. Claudiam etiam Rufi- nam, feminam Britannam, nobilissimam et eruditissimam, celebrat Martialis, lib. xi. Epig. 54 : —
" Claudia caeruleis cum sit Rufina Britannis Edita, cur Latiae pectora plebis habet ? Quale decus formae ! Romanam credere matres Italides possunt, Atthides esse suam."
Earn Claudiam illam fuisse, cujus in 2 Tim. iv. 21, Paulus meminit,sen- tiunt viri doeti, et tempora conveniunt. Adde, quod earn cum Pu- dente sociat, quern etiam idem Martialis celebrat, lib. vii. Epig. 10: —
" Cogis me calamo manuque nostra Emendare mecs, Pudens, libellos. 0 ! quam me minium probas, amasque, Qui vis archetypas habere nugas."
XXIV. Lucium etiam regem, cujus fertur ad Papam Eleutherium epistola, cum ejusdem Eleutherii rescripto, regum omnium primum fidem Christianam amplexum esse, plurimi scripserunt; sicut baud pauciores Philippum Arabem, primum imperatorem Christianum fuisse, retulerint. Verum ut libere agam, et prout ilium decet, cui nihil est veritate antiquius, dudum esse, ex quo, si non totius histo ric de Lucio isto, at epistolici istius commercii, multorumque alio- rum, quaB historic vulgo assuuntur, admodum mihi suspecta fides fuerit, ingenue fateor.
XXV. Historiam, quod sciam, primus memoric tradidit Beda, Eccles. Hist. lib. i. cap. iv. Is Lucium ait ad Eleutherium scrip- sisse, ann. Chron. 156. Eum sequitur Nauclerus ; Eleutherium autem ecclesic Romanse, ante annum Christi 178 non praefuisse, ostendit Baronius in Annal. Erratum itaque est in temporis assig nations Henri c. de Erfordia, anno 196, Imperatoris Veri, decimo nono (qui tot annos neutiquam regnavit) illud factum fuisse, refert. Ado, in Chronico tempus rectius disponit, et Eleutherium sub Com- modo Imperatore vixisse, et ecclesiam Romanam rexisse, scribit, quod verum est ; nam finis tertii anni Eleutherii incidit in imperil Commodiani initium. Hoc ergo tempus esto, quo habitum est, si unquam, epistolicum istud inter Lucium regem, atque Eleutherium,
CAP. XI.] ORTUS ET PROGRESSUS IDOLOLATRI.E. 243
commercium. Incepti successum pluribus enarrat Galfridus Monu- metensis. " Nee mora," inquit, " concurrentes undique nationum populi regis exemplum insequuntur, eodemque lavacro mundati coslesti regno restituuntur. Beati ergo doctores (Fugatius scilicet et Damianus Roma per Eleutherium missi), cum per totam pene insu- lam paganitatem delevissent, templa, quae in honore plurimorum deomin fundata fuerant, uni Deo ej usque sanctis dedicaverunt, diversisque ordinatorum coetibus repleverunt. Fuerant turic in Britannia viginti et octo flamines, et archiflamines tres. Horum potestati ceteri judices in insula subjiciebantur. Hos autern ex praecepto apostoli idololatriae eripuerunt, et ubi erant flamines, episcopos, ubi erant archiflamines, archiepiscopos posuerunt. Sedes autem archiflaminum in tribus nobilioribus civitatibus fuerant, Lon- doniis videlicet, Eboraco, et in urbe Legionum, quam super Oscam fluvium in Glarnorgantia veteres muri et aedificia sitam fuisse, tes- tantur. His ergo tribus, evacuata superstition e, octo et viginti episcopi subduntur." Haec ille ; qui, quid sit pudere, penitus nes- civit. Quam pueriliter autem haec commentus fuerit, statim appa- rebit. Neque plures habuit flamines, aut archiflamines superstitio Britannica, quam Galfridos Monumetenses. Ceterum haud negem, distinctionis istius originem inter sacrorum Christianorum ministros eum rite aperuisse, fatente ecclesia Romana, decret. p. pr. distinct. xxi. "Inter sacerdotes," inquiunt, "quaedam discretio servata est, ut alii appellentur simpliciter sacerdotes, alii archipresby- teri, alii chorepiscopi, alii episcopi, alii archiepiscopi seu metro- politae, alii primates, alii patriarchs, alii summi pontifices; horum discretio a gentilibus maxime introducta est, qui suos flamines, alios simpliciter flamines, alios archiflamines, alios protoflamines appella- bant." Ha3c, distinctionis auctor, nude et aperte. Modestius, et in- tra verecundiae limites, doctior Lelandus. " Superest," inquit, "ut insinuem casum, qui tantam e medio tulit superstitionem. Edicto cautum Romano, ne usus aut existimatio, in provinciis, religionis Druidarum ulla exhiberetur. Barbaras tarn en gentes patrios ritus ab ipsis Druidis ante tot secula datos et acceptos mordicus retinuerunt; donee Christus Servator optimus maximus, discussis errorum et crassaB ignorantiae tenebris, lumen universe, consultore suo spiritu, conspi- cuum orbi infunderet. Tune Lucius ille magnus, Britannorum decus immortale, spreta Druidarum disciplina, evangelicam lubens doctri- nam suis omnibus communem esse voluit. Eluanus ergo et Meduinus nobiles Britanni oratores a Lucio ad Eleutherium Romam missi; ac Fugatius una cum Damiano a Romano hue remissus, religionem nunquam morituram, Deo propitio id volente, solide constituerunt." Addunt Bavari quidam, teste BalaBO, Scriptor. Britannic. Centur. i. cap. xxix. Lucium hunc apostolatum postea suscepisse, gentem- que eorum ad fidem convertisse, atque id sibi laudi ducunt, se a