VIII. Cum gentilibus etiam afcfurov pifyv, a diebus Solomonis vix sancte vitatam, e finibus ecclesian synagogam istam exterminasse mox ostendemus, sed et altius ascendemnt. Etenim consuetudini anti- quissimaB, a Deo vero nunquam approbate, plures uxores ducendi, atque ob causas leviculas eas dimittendi, quas legitimis tabulis sibi junxerant, quan apud totam gentem an ap^aiuv obtinuerat, se oppo- suerunt viri spiritu prophetian instructi, Mai. ii. 14-16, "Jehovah testificatus est inter te et uxorem adolescentian tuan, contra quam tu perfide agis: cum sit socia tua, et uxor fcederata tibi. Nam nonne
CAP. XII.] EGOLESS JUDAIC^ REFORMATIO EZRAITICA. 349
unam effecit, quamvis residuum spiritus penes ipsum esset ? Quid
autem unam ? Qusesiturum semen Dei Sibi odio esse dismis-
sionem, ait Jehovah Israelis/' Illustre adversus polygamiam testi- monium, quale alibi in toto Veteri Testamentp ante captivitatem non exstitit. Fateor, ambigua esse verba priora, ver. 15, '"TO ^C1?"^, quas varie reddunt interpretes: " Nonne unus fecit?" "Nonne fecit unum?" Ka/ ou/c &M.OS eiroiqffs ; "Et non alius fecit/' "in^ enim cum sit generis masculini, feminam denotare non posse videtur. Sed vocem femininam ab ea derivatam non habet. Nam J">n? non est ab , qua? JTiriK pareret, sed ab *$, ut docet R. D. K. in Michlol. Nil minim ideo si TJK genere feminine aliquando usurpetur, prout vi ejus acceptionis neutraliter significat, Zech. xi. 7, verba etiam se- quentia non alium sensum admittunt. De uno Abrahamo nescio quid nugatur Targum Jonathanis. Sed verba manifesto interpre- tanda sunt, aut de unica femina initio creata, prout eorum sensum jeddere videtur ipse auctor et Scripturas interpres optimus, Dominus noster Jesus Christus; aut de consilio unici Dei, unum marem unamque feminam matrimonio legitimo jungendi.
IX. Verba etiam, quibus de repudiis agit propheta, ambiguitate omni non carent, ver. 16: njn<I ^P^ ^^ ^F"1?- Hieronym. " Cum odio habueris earn dimitte, dicit Dominus/' Antiqua versio Angli- cana, " If he hate her, let him put her away;" quam lectionem in margine retinet tralatio regia, quaa tamen in alium plane sensum verba interpretatur, " The LORD saith that he hateth putting away," ad mentem Spiritus Sancti. Cum enim verba elliptice ponantur, is sensus, qui sine supplementis arbitrariis proximus est ut fundant, est amplectendus. Absolute ideo ponitur rw; et Deus se istud rb mittere odio habere testatur.
X In hunc modum jacta sunt prima reformationis ecclesiae Ju- daicse ex captivitate reducis, iundainenta. Ipsissirnas Dei institu- tiones originarias, utcunque per tot secula antiquatas et oblivioni traditas, summa fide et diligentia indagantes, iis sanctissime adhse- serunt.
XL Sacrse Scripturse accurationem proximo in loco memoravi- mus. Is maximus ecclesise thesaurus, cui sub Dei cura, spiritusque administratione exsistentiam suam in tenis debet. Hsec totius refor mationis lex unica; quae ideo primo in loco accuranda. Exemplaria antiqua summa fide servata apud se Ezram et socios propheticos habuisse, nemo juste ambigere potest. Eis correctissime describendis, atque meudis ex aliis, quse durante dispersione irrepere potuisse non est impossibile, tollendis, operam summam navarunt. Omnium col- lationi ascribunt nonnulli initium 1^31 ^p. In toto autem opere usi sunt prsesentissimo Dei afrlatu et ductu. Literas vero antiquas, quibus a prophetis, ad eorum exemplar, quse Deus ipse primus ex- aravit, verbum sacrum scripserant Spiritus Sancti amanuenses, Ezram
350 DE PUNCTATIONIS HEBRAICLE OBJGINE. [LIB. V.
mutare, nee voluisse, nee debnisse, nee potuisse, nee opus habuisse, ante probavimus. Est et aliud figmentum, quod apud magnos ali quot viros, secius quam oportuit, fidem adeptum est; totam scilicet sacram Scripturam amissam, ab Ezra memoriter restauratam et scriptis commissam. Mendacium ineptissimum, simul et blasphemia ! Deus ne sirit, ut quis in posterum curse, providentiaB, et amori ejus in ecclesiam istud convicium faciat !
XII. Ad textus biblici accurationem Ezraiticam punctationis Hebraicse inventionem pertinere, viri doctissimi arbitrantur. Illo- rum sententias eatenus accedo, ut earn maxirae probabilem censeam. Postquam enim in ecclesia Judaica desierit ministerium propheti- cum, alios quoscunque opus illud suscepisse cogitare est religio. Sive ideo ipsis literis vocales coaBvas fuisse dicamus, sive ab Ezra excogi- tatas, perinde est, cum divinam eis originem utraque sententia as- cribat. Sunt autem, qui totam punctationem Hebraicam, sZpqpa esse statuunt rabbinicum post-Talmudicum. Quid autem in causa hac sentiam, cum instituti ratio id exigat. posse me sine cujusquam hie vel alibi offensione proferre spes est; quamvis baud ita ex hae parte prospere successit alius conatus, quo glocitantem ab ovo ex- cluso gallinam inscius absterrui.
DIGRESSIO.
De punctationis Hebraicae origine.
I. EzRAM atque collegas ejus, synagogaa magna3 assessores, dum sacras Scripturas accurarent, punctationem Hebraicam invenisse, cum ante tempus istud solis viginti duabus literis consonantibus in scribendo uterentur Judaei, virorum magnorum sententia est. Ego quidem illorum opinioni refragari nolo, qui vocales literis coaBvas fuisse statuunt, neque in ea pertinaciter persistere; cum illi etiam qui punctorum originem Ezras ascribendam ducunt, plane divinam fuisse asserant. Nemini ideo post Ezrse tempora punctationem Hebraicam, qua mine Dei beneficio utimur, assignaridam esse, ea sententia est, cujus patrocinium digressione hac suscipimus; seu quod eodem recidit, ortum illam habuisse divinum et infallibilem. Sunt enim nonnulli, qui rabbinos quosdam post-Talmudicos earn excogi- tasse arbitrantur; nee arbitrantur modo, sed et aliter sentientes con- tumeliis excipiendos ducunt. Illprum autem sententiam, quo minus examini subjiciam, haud terret immanis, qua utuntur, confidentia. Etenim iras, et verba sesquipedalia, quoe quasi veritatis causam agentes, animis fastidio et nimia sui opinione elatis, aut studii par- tium fermento inflatis, obtendunt nonnulli, qui spernere, aut saltern
CAP. XII.] DE PUNCTATIONIS HEBRAKLE ORIGINE. 351
negligere non didicit, exulceratis hisce temporibus veritatis defen- dendaB spem omnem et curam abjicere necesse habebit.
II. Cum primum sane in hoc sententiarum divortium a viris doc- tis itum esset, perpauxilli momenti visum est, utcunque lis dirime- retur. Elias Levita pene solus est, qui in sententiam de novitate punctationis propendit inter JudaBos. Is vero, cum partem legis oralis, quam umbram, aut nubem deperit gens superstitiosissima, illam semper fuisse statuerit, a rabbinis tantum scriptis mandatam, de divina ejus auctoritate securus est. Etiam forsan ei perinde erat, utrum a Deo ipso, an a magistris, qui tantum non Dei locum occupant, profecta censeatur. Christianorum qui sententiam istam primi amplexi sunt, quae ex ea mala ortum ducerent, cogitation ibus suis providere non poterant. Postquam autem in temerandis sacris Scripturis nonnullorum audacia toleranda esse desierit, atque indies progrediatur, ne dx/vjjrou niliil tandem aut sacrum in sacris relinqua- tur, eorum omnium, qui debita verbi divini reverentia tenentur, omnes HebraicaB veritatis apices sanctissime tueri, interesse videtur. Etenim ex uno hoc, de punctorum Hebraicorum inventione rabbinica et arbitraria, errore, mala plurima in ecclesiam Dei, veritati sanc- tissimaB perniciem minitantia se effudisse videmus. Hinc singula verba sacraB Scripturge, seorsim ab omni cum aliis connexione, tan- quam totidem, opinor, signa hieroglyphica, considerari et expend! debere, quidam affirmant; Scripturas sacras in ista punctorum dis- positione seu fixatione, qua nunc utimur, a JudaBis esse corruptas, alii; hos inter est Bellarminus, de Verb. Dei, lib. ii. cap. ii. Textus Hebraici sensum sine punctorum ope a nobis percipi non posse, con- tendit Johannis Morinus; atque ideo cum puncta incertorum homi- num studio in omnibus fallibili, in nonnullis aperte falso, ortum suum debeant, textum ilium Hebraicum regulam et normam fidei esse non posse, Exerc. lib. i. cap. ii. lit corrigatur ideo ad exemplar vulgataa versionis Latinae, optat Gregorius de Valentia, torn. i. dis- put. v. qusest. 3. Eu^^a istud rabbinicum, non usque adeo perfec- tum esse, quin melius fieri possit, alius, quern honoris causa, atque ob rationes alias, non nomino. Punctationem a quopiam mutari posse pro libitu suo, modo commodior sensus verborum per istam mutationem eliciatur, alius censet. Addit Cappellus, discrimina plu rima inter textum Hebraicum et versiones antiquas, Grsecam pra3- sertim TM LXX., hinc ortum duxisse, quod ilia facta sit ante punctorum inventionem, ac proinde secuta sit lectionem istam, quaB tune in usu fuit, a qua in sua punctatione multoties recesserunt MasorethaB. Vereor autem, ne hac data porta, a curiosis et pruri- entibus hujus seculi ingeniis, praBsertim si audacisB accesserit dili- gentia, majora adhuc opinionum portenta exspectari possint. Quem- admodum inter viros doctos lis base non ita pridem agitata fuerit, Buxtorfium praBsertim et Cappellum, neminem latet, qui hsec nosse