o *
sapientiam pervenire potuisse, nisi putassent se pervenisse." Sed v'eoi travra etd'svai O'/OVTGU xai liiayjupi^avrai, teste Aristotele; quo animi affectu nihil est, quod quemquam imparatiorem reddat ad studium theologian Olirn dictum, dicendum adhuc, "proveniunt oratores novi, stulti, adolescentuli : " de quibus Judas ver. 10, "O<ra psv ovx ' offa d& (pvffixug, ug ra u\oya £wa, lir/trrayra/, sv rolj- Si quid philosophice de natura rerum cognoscunt, fastu illico intumescentes, quaa maxima animse corruptio, aspernantur, qua3 non norunt evangelii mysteria. Faxit Deus, ut tandem intel- ligant studiosi, aliam plane rem hie agi, quam in philosophorum scholis; alio mentis affectu, alia ingenii et cordis dispositione hie opus esse, quam quibus humanarum scientiarum encyclopasdiam aggredi solent. Hue autem ego, si quid consilii conferam, quod Deo in piorum commodum bene vertere gratiose placuerit, voti et in toto hoc opere propositi compos, hinc etiam habebo inter alia plurima, quod gratiaa divinaa imputem. Sed nunc ad propositum revertamur.
II. E versa funditus ecclesia Judaica, theologia pure Mosaica, cui innixa erat, eatenus vim suam amisit, ut neminem amplius ad Deum possit perducere. Supremam itaque manum sui revelationi Deus jam erat impositurus. Ecclesia variis sub ohovo^ias spiritualis gra- dibus educata, adulta jam in statum suo genere perfectum, et im- mutabilem erat transferenda. Operi huic sanctissimo sapientissi- moque perficiendo, Filius Dei unigenitus, ab asterno destinatus,
OAR I.] DE THEOLOGIA EVANGELICA. 411
promissus autem a jactis mundi fundamentis, temporis plenitudine missus est. Id nos signanter docet apostolus ad Heb. i. 1, 2 : noXu- , inquit, xai <n"oXvrp6<7rwg KaXai 6 Qebg XaXjjtfag rote, vurpdffw kv ToTg , sff sff^druv ruv y]/^spojv rovruv IXaXTjrfgy qftTv kv u'lSJ' qui ideo, xai ap^spsug opoXoyiag Ji/tZv, dicitur, cap. iii. 1 ; atque etiam, KO,} r&z/urfc rqg viersug, cap. xii. 2. Quae vero ad personam Jesu Christ! Qsavfyuvov interriuntii Dei maximi spectant, neque hujus operis sunt, et alibi nos fusius enarravimus. Auctor ideo theologiae evangelicaB immediatus est ipse Jesus Christus, Filius Dei unigenitus. Concessimus quid em superitis, omnem peccatorum theologiam aliquo sensu dici posse evangelicam. Etiam ejus ut- cunque administratse auctor primarius erat ipse Dei Filius. Spiritu Christ! pepopevoi of &y 101 ©eoO aLvfyuvoi eum exposuerunt, 1 Pet. i. 11, et 2 Pet. i. 21. Is erat, qui aliquoties sub humana specie se patri- bus pra3sentem exhibuit; atque idem angelus qui cum ecclesia erat in deserto, Actor, vii. 38. At peculiaris administrationis respectu, ea solum theologia evangelica dicitur, quam ipse Dei Filius in per sona sua, e sinu Patris egrediens, exposuit. Is ergo hujus theologia3 auctor singularis; unde Labet, quod, ut sit perfectissima, ita ultima Dei revelatio. Recte Tertullianus, " Nobis curiositate opus non est post Jesum Christum, nee inquisitione post evangelium: cum cre- dimus, nihil desideramus ultra credere; hoc enim prius credimus, non esse, quod ultra credere debemus." — Prsescript. advers. Haeres.
III. Tempus adventus Domini nostri Jesu Christi, adeoque reve- lationis theologise evangelicse, considerandum venit. Nolo autem ego chronologicas difficultates sollicitare, nolo annorum, dierum, horarum rationes ad calculos vocare; cum, ut libere dicam, nondum sciam, quid cuiquam commodi hactenus accesserit ex difficillimis et intricatissimis chronologorum litibus. Mihi quidem placet illud Plutarchi in Sol one, qui, ut ostenderet, se nolle colloquio Solonis cum Croeso fidem detrahere, idcirco, quod nonnulli eum aetate Croesi vixisse negarent, ait, Ou /ao/ doxu trpoqfftrtcu, ^povixoTg ridi
xavoffiv, 01 g /tvpiot diop&ouvrsg a^pi ffq/Aepov, £/» ovdzv avroT$ dvvavrai Karaffrriffai rag avrihoytag- — " Historiam istam, lion possum in animum inducere, ut repudiem ob chronicas quasdam, quas vo- cant, regulas, quas sexcenti corrigentes nihil hactenus constrtuere certi, in quo consentiant inter se de pugnantibus, valuere." Sunt autem, quse de tempore illo dicuntur, quse ad theologiam pertinent. Dicitur enim Christus venisse in " plenitudine temporis," Epist. ad Gal. iv. 4 ; dicitur etiam venisse in " ultimis diebus," Epist. ad Heb. i. 1 ; videndum ideo, sub qua ratione duaa istse temporis designationes idem tempus precise denotent.
IV. Primus locus ita se habet, "Ors yXde rb *\wupa rou %p6vov, s^a^cr^.iv o ®&bg rbv v'ibv abrou. Plenitude autem temporis duplici respectu dicitur • ad ea scilicet, qua3 tempore mensurantur, et mundi
412 BE THEOLOGIA EVANGELICA. [LIB. VI.
Imjus atZivag, et determinationem divinam. Utroque respectu videbi- mus, Christum venisse in plenitudine temporis.
V. Primo, mundus ipse, atque in eo, quaa ad o/'xoi/o/^/av divinse patientise ullatenus spectarunt, -/rX^^aa suum obtinuerunt. Ilia ad quatuor capita referri possunt. Primas tenuit deorum cultus. Quid esset in dst&daipovlq, sen falsorum deorum cultu impio, jam tandem plene expertus est terrarum orbis. Pervenerat ad glorise, splendoris, efficacias, et Catholicism! fastigium idololatria. Quemad- modum per inenarrabilem temporum annorumque seriem sensim prorepserit, superius exposuimus. Ex initiis pravis, stultis, futilibus in tantam jam gloriam excreverat, ut nihil unquam periturum, glo- riosius, sublimius, praastantius, aut viderat orbis, aut unquam est visurus. Quid solatii, subsidii, aut prasmii ex ea superstitione, cujus in servitium libens se astrinxerat humanum genus, reportaturum erat, satis jam habuit perspectum; quod utique non habuisset, si Christo citius misso, Deus citius homines vocasset ad resipiscentiam. Abs eo die, in quo ineffabili missionis Christi beneficio mundum de- vinxit, nihil plane glorias, ornatui, ceremoniis, hoc est, fl-X^w^ar/ idololatriaB accessit. Hanc partem plenitudinis temporis enarrat Paulus Actor, xiv. 15, 16, xvii. 30.
VI. Secundo, pervenerat conatus iste, quern pluribus antea de- scripsimus, restaurandi per philosophiam theologiam naturalem, ad limites sibi a rerum natura, ingenioque humano constitutes. Eo tempore perfectionem suam, quatenus res imperfectissima, incertissi- maque, perfecta dici possit, humana sapientia assecuta est. Nihil naturae universi intimius, nihil sublimius, nihil utilius unquam habuit philosophia, neque ornate magis unquam est, qnam turn temporis, exposita. Id honoris sibi postulant consociata GraBCorum, Latin o- rumque ingenia. Hunc autem philosophies progressum et ax^y temporis plenitudinem respexisse nos docet apostolus, 1 Cor. i. 21. 'EirtidJi y&p, inquit, sv TTI ffopiq rov 0?oD odx 'iyvw 6 Koff^og dice 7r\c, ffopfag rbv Qsbv} sudoxriffiv 6 ®tlg dta rr\g pupiug rov xqpv'/fAtt.TOS ffZiffxt roO; cr/tf- rs-jovras- hoc est, cum in sapientissima Dei rerum dispositione et patientia perspectum satis esset, quid possit ista sapientia philoso- phica, quo tenderet, quidve abs ea exspectandum foret, placuit Deo ad salutem credentium evangelium per Filium suum annnnciare.