VII. Tertib, secularis potentise sen humani imperii gloria in fasti gium supremum se erexerat. Ad quod plurimi a seculo Nimrodico frustra viam affectaverunt, Eomani factum dederant. Omnis ter- rena gloria, quidquid rerum pereuntium penetralia et recessus praa- bere possunt, quidquid ex humana, rerumque pene omnium natura mancipata et in servitutem redacta, extorquere potuerunt ambitio, luxuria, avaritia, curiositas, sapientia denique hominum in unain urbem quasi compacta et congesta, omnium oculis et consideration! fuere exposita. Quid esset imperium et dominatio, quid vis, virtus,
CAP. I.] DE THEOLOGIA EVANGELICA. 413
robur, potentia humana, quid divitiae, seculi typhus omnis, quid vita3 luxuria, quo assurgerent aedificia, quo descenderent fodinarum cuniculi, exhibuit orbis ista Jcr/ro^jj. Abs eo tempore continua eventuum successuumque serie diminuta est ea gloria, et nescio quid quotidie rerum summse et splendor! decessit. Eo temporis pleni- tudine facile perspicerent non plane stupidi, et vitiis, totis pectoribus praepediti, quid ex rebus omnibus creatis exspectandum ibret, cum ipsi rerum Domini non minus avaritia, invidia, ambitione, et libidine exarserint, quam si summa rerum omnium inopia laborassent.
VIII. Quarto, regis maximi adventus, temporum felicium et pacis seternae initii, omnium instaurationis introitus, et primordiorum, mentes hominum mira et inusitata exspectatio occupaverat. Judaei quotidie regis Messiae iKKpuvslav expetebant simul exspectabantque ; Gentiles aurei seculi reditum. Famam autem percrebuisse ori- entem (ut aliqui), rerum naturam (ut alii), regem maximum illico producturam, constans et consentiens est laudatissimorum historico- rum testimonium. Cum itaque ad ultirnum virium, superstitione et sapientia, dominatione et luxu, vitiis et virtutibus, exercuisset se genus human um, hoc est, plenitudine temporis, Deus Filium suum pacem annunciantem iis, qui prope, iisque, qui procul erant, gratiose misit.
IX. Secundo, aderat plenitudo temporis a Deo olim destinata. Christum vpoiyvue/t'svov vpb xaraCoXfo xoV/Aou fuisse testatur Petrus, 1 Epist. i. 20. Yenturum, secundiim vrpfyvuffiv istam seu destinatio- nem seternam, a jactis mundi fundamentis promiserat Deus per prophetas, Lucse i. 70. Hinc 6 sp^6/j,svog dictus. Is sensus quaes- tionis Johanniticse, Matt. xi. 3, 20 tl 6 spxo/tevos', et ab Adamo usque expetitus: D^n~;53 rnDn? Hag. ii. 7. Praistituto itaque tempore, hoc est, cum adesset tempus promissis implendis destinatum, in carne manifestus factus est Dei Filius; advenisse temporis pleni- tudinem, quo Messias mittendus erat, ipsi Judoei negare non audent; missum vero prsyfracte negant. Quid ita ? nernpe Deum peccatis ipsorum iratum ejus adventum hucusque distulisse, aiunt. Nos quidem fatemur, illorurn scelera maxima et gravissima fuisse; earn autem infidelitatem, quse illos e censu populi Dei ejecit, ipsam Dei fidelitatem irritam facere potuisse, aut fecisse, pernegamus.
X. Certum ideo est, Christum venisse in plenitudine temporis. Restat itaque, ut videamus, quomodo advenerit etiam in fine dierum. Nam plenitudo temporis, et dierum finis vix videntur idem tempus, eosdemque dies denotare. Quam vis autem tot secula effluxerint ab ejus adventu, atque incertissimum, quamdiu adhuc mundus hie in patientia Dei sit duraturus, vel quaenam sit seculi mora, ut loquitur Tertullianus, certissimum tamen est, Christum ultimis in diebus venisse. Id testatur apostolus, Heb. i. 1-3, 'ET ss-^druv ruv qpspuv. Tempus autem aliquod, " dies ultimi" dici potest absolute, vel cum aliquo respectu. Cur tanta annorum, imo seculorum series, quanta
414 DE THEOLOGIA EVANGELICA. [LIB. VI.
ab incarnatione Christ! hue usque effluxerit, atque ad consumma- tionem omnium absolvenda restat, dies ultimi absolute diceretur, ratio nulla reddi potest. Quidam arbitrantur, dies istos ultimos dici, respectu habito ad dispensation em voluntatis divinse, cujus scilicet nunc ultima revelatio facta est. Totum itaque tempus prsedicationis evangelicse, ab incarnatione aut resurrectione Christi, ad consumma- tionem seculi, illis arbitris, dies ultimi dicendum est. Sed nullo tes- timonio, nulla, quod sciam, ratione probabili nititur ista sententia. Tempus illud mundus novus est, " mundus venturus," non " ultimi dies/' aut " ultima hora." Dicitur ideo tempus adventus Christi dies ultimi, respectu ecclesiae Judaicse. Ilia jam eyyvg erat afpavufftov. Exitus autem ecclesise Judaicae incidit in temporis plenitudinem. Ideo affirmat apostolus loco memorato, Deum in Filio allocutum esse populum Judaicum !</ h^druv ruv foepuv rourwr istis scilicet, qui tune erant in transitu, necdum finitis, sed illico finiendis. Etenim in tota ilia Epistola ad HebraBOS supponit apostolus, ecclesiam Judai- cam turn temporis exstitisse, cultumque .ejus solennem in tolerantia Dei eatenus Deo placuisse, ut nemo ex illius observatione deterior fieret, aut Deo gratus aut acceptus minus. Gentes quidem a jugo ceremoniarum Mosaicarum liberaB pronunciataB sunt, Actor, xv. At fideles JudaBOS longo post tempore totum cultuin solennem Mosai- cum religiose observasse, antea ex Actor, xxi. 20—22, 26, docuimus. Nonnulli etiam codices antiqui legunt, IT' Iff^drov TUV rj/tspuv rovruv hoc est, in dierum istorum extremitate, quo ecclesise Judaica3 status, quse jam quasi inter sacrum et saxurn posita, in extremis stetit, aperte satis indicatur.
XL Porro, de officio Christi ministerial!, seu munere apostolico, quo, dum in terris esset, functus est, eo loci agitur, ubi in diebus ultimis missus dicitur. Id vero " ad perditas oves domus Israelis'' unice pertinuit, Matt. xv. 24. Unde etiam " minister circumcisio- nis" dictus est, Rom. xv. 8. Filius scilicet et hseres in eandem vineam mittendus erat, e qua servi repulsam passi sunt, Matt, xxi. Venisse autem eum ad istam ecclesiam in ultimis ejus diebus, cum tantum non esset perdita, norunt omnes,
XII. Etiam verba ilia, sir Itydruv ruv vjftspuv, vaticinia ista Yeteris Testament! referunt, quas expresse denotant JudaicaB ecclesias tem- pora ultima. Expositurus Jacobus, qnse posteris suis usque ad Messias adventum acciderent, ita vaticinium suum orditur, Gen. xlix. 1, "In- dicabo vobis qua3 accident &W<1 ^IH^ ;" quaB verba seniores reddunt, t<if sa%druv ruv jipep&v. Similiter Num. xxiv. 14, ubi de eodem ternpore iisdem verbis utitur Spiritus Sanctus, lie sg^drov ruv foe put, prout multi codices locum apostolicum exhibent. Christus, itaque, theologiaB evangelicae auctor, in "plenitudine temporis" et in "ultimis diebus" venit; quoniam ultimi dies ecclesiaa JudaicaB in plenitudinem dierum inciderint.