III. Primi, ideo dii gentium ex hominibus orti, quos (post adorata, [per] aliquot secula, cceli sidera) in deorum numerum retulerunt, fa- miliarum et tribuum ductores erant, vel qui in oriente claruerunt, vel qui ex oriente, sedes novas quaerentibus populis duces fuerunt. Ho- rum fama, fabulis mista, paulatim in fidem evasit; et memoria in cultum. Itaque, quaecunque de magnorum istorum virorum vita, rebus gestis, moribus, bellis, vel fama vel traditione quacunque ac- ceperant, vera falsaque, plerumque falsa veris mista; ac si de coelo dilapsa essent, in minimum gesta, actaque relata fuerunt Ipsum nectar, deorum potus, vinum erat Babylonicum. Xa/>g/ag sv Ba£u- Xwv/ oJvov <prtffi ytveaQai rbv xaXovpsvov vexrap, ait Athen. Deipnos. lib. i. ; — " Chsereas vinum in Babylone esse, tradit, quod nectar indigenes vocant." Inde nectar wo^a ^e?ox, quod quasi v'soxrap dici inepte autumat Suidas, 3/A rb v&ov$ voiotv rovg <rivovra$, — " quod juvenes facit ipsum bibentes." Et auctor Etymologic! : Nlxra/> rb rZ/v §suv cro/za o/ovsi rb (tv/s^ov roug trfvovrag avrb h veorqrt, — "bibentes retinet in ju- ventute." Alii alias vocabuli origines Graecas referunt, ineptas omnes, cum ex oriente in Grseciam pervenerit cum ipsis diis. Unde Strabo prud enter monet, in appellationibus gentium barbararnm Grsecas etymologias non esse quserendas. Noachum Saturnum fuisse, Ja- num, et Bacchum; Chamum Jovem Haminonem; Japbetum, la- petum, et Neptunum; Semum, Plutonem, et Ditem, dudum esfc, quod ab aliis ostensum. Horum aliorumque metamorphosin ex vulgatissimis fabulis hue referre, nihil opus est. Eorum vero, qui postea in ipsa Grascia deorum numerum auxerunt, recentior est historia, et notior, quam ut ei insistere debeam.
IY. In obscuris itaque traditionibus, et fama tenui corruptaque virorum celebrium, qui aut genus humanum primi post diluvium re- stituerant, aut agmina Babylonica in varias terrarum orbis plagas traduxerant, fundamenta posuit Hellenismus. Hos primum admi- ratione et laudibus, deinde cultu superstitioso in ccelum extulerunt idololatrse, cum eorum plerique turpissimse a Deo vero defectionis auctores et antesignani exstiterint. Hinc in oinni ea confusione, quam in gentium superstitionem irrepsisse sensim ostendemus, multa inveniuntur, in quibus unanimiter conspiraverunt pene omnes. Etenim plures de magnis istis variarum stirpium auctoribus tradidit posteritati fama. Poatquam itaque inagnos progeiii tores,, homines
CAP. X.] ORTUS ET PROGRESSUS IDOLOLATPJ2E. 227
superstitiosi coelo, votis et vana quadam opinione,intulissent, — partim, ne ex animis exciderent eorum mernoria et laudes, partim, quo eos sensibus prsesentes sisterent, — simulacra ad formam hominis fabricata (cum sidera ccelestia colentes columnis et saxis rudibus fuissent con tent!), eis posuerunt. Evasit autem, ob rationes supra allatas, catho- licus etiam hie simulacrorum cultus.
V. Porro: post linguarum confusionem, nonnulla veri Dei nomina in memoria qualitercunque retinuerunt, hue illuc dispersi turns fa- bricatores, filiis et nepotibus accepta relicturi. Isti vero, temporis decursu, quid quemve referrent magna ilia et veneranda nomina ignari, ea omnia diis istis novis, quos sibi adsciverant, imposuerunt. Ita Sanchuniathon, inter Phoenicum progenitores, qui postea in deorum numerum relati fuerunt, memorat 'EX/oSi/ sen "T-^icrov, hoc est, PriJ; eum- ccelum et terram genuisse scribit: et rIXov qui non- nisi ?K est. *tyv. erat Jovis, et Jova, et Jupiter, nomen illud per 'ISM reddit Sanchuniathon, cum se multa didicisse narret napd 'lepop- pdXov row hp'eug SecD rov leuefi. Diodorus vero, lib. i. dicit Deum, cui Moses leges suas ascripsit, 'la'w vocatum fuisse; cui concinit oraculum apud Macrobium, Saturnal. L: —
rov vvruv vfctrov
Quo Satanas incommunicabile nomen aliis idolis ascribere conatur. Eusebius in Demonstrat. Evangel, lib. iv.cap.ult., 'Iwtfus dz strtv 'law aurvipiai, roir ttirt %sov ffurypiov — " Joshua vero est 'law salus, hoc est Dei salutare." Inde verisimile altero illo loco, Eusebium scripsissw ex Sanchuniathone 'law non'Isyw. 'laou est apud Clementem Alex- andrinum, Strom, v., forsan etiam mendose pro 'law; et 'lawi'a apud Origenem, sed corrupte sine dubio. ' Aero rwv 'ECpa/xwv ypayuv, inquit, rbv 'law/'a ffap' 'E&patois bvofAa^opsvov, xa.} rw 2aCaw^, xa/ rov 'A6wva/bf, xa/ roc 'EXwa/bv ra ds dtfb ruv ypatpw Xripdsvra, ovo^ara gvrwvu^a sffrt ro\J xa/ tvlg Qsov' ofttp [Atf (fvvrsvTeg 01 s^poi ©sw, ug xa/ au-ro/ 6/0,0X0- youffiy, w'/jQqtiav a>.Xov /AZV iivai rbv 'idu, STZpov dz TOV 2a£aw^, contra Celsum, lib. vi. De hsereticis loquitur, qui portentosa figmenta ex Ethriicismi lacunis hauserant. Ceterum, utrum nomina ista, unius Dei veri epitheta ex scripturis, an traditione antiqua didicerint, res eadem est. Ex unoquoque nomine, novum numen exstruitur. Ce terum 'Iaw'/a corrupte legitur pro 'law 'id. Mendam primum suspi- catus est Keynoldus, de Idololat. lib. ii. cap. iii. Lectionem veram restituit Sandfordius, libro primo de Descensu Christi ad Inferos; post eum Grotius, ad Matt, xxii., aliique.
VI. Atque hinc apparet, quod obiter animadvertendum, olim no- tam fuisse pronunciationem nominis Tetragrammati. Judsei hodie atque a multis seculis earn ignorant; atque ita penitus obliti sunt nominis Dei, olim sui. Usque enim adeo ab ipso sunt rejectanei, ut ne nomen ejus invocare possint. Id erat, quod turn primum eis pate-
228 ORTUS ET PROGRESSUS IDOLOLATRI.E. [LIB. III.
fecit, cum totarn gentem in populum peculiarem atque ecclesiam sibi adsciverit Exod. iii. Quamvis enim a mundi conditu notum erat fidelibus omnibus nomen nta,, tamen Deus nulla pacti sui confirma- tione, nullo promisso, illo usus erat, sed nomine ^ ^ tantum. Postquam ideo gens ista, popuius Dei et ecclesia esse desiit, omnem memoriam istius Dei nominis, quod gratiose patefecit ea fcederis pactione, qua illam ascivit in populum peculiarem, ultronee abjecit, aut ejus oblivione multata est.
VII. Deinde, 2$ ^£ fly#, Deus fortis, Altissinras in "HX/ov con- versa sunt. *-pK. Adonis erat; Evan et Evius, ab Eheie ortum duxerunt; 'EXsXsD ab '^"WL1. Vocem illam a^bovng ava^uv&Tv xai Gaiuvifyvrss siudaffi, inquit Plutarchus in Theseo, " festinantes et ovantes exclamare solent." 'Isp6v, quse vox omnia sacra respicit, ab 'Is deduci scribunt, nibil prorsus Grsece significante; neque aliud est quam ft. Ab nP7^ «rat o "Adqg, postquam Deus dixisset Adamo, reverteris i""?^;1"??, hoc est, stg "Adqv. Jupiter Sabasius, a Jehovah Sabaoth est. Taedio essem lectori, si omnia, qua3 hujus generis oc- currunt, recenserem.