" Ecce avia, aut metuens divum matertera, cunis Exemit puerum, fronteraque atque uda labella, Infami digito, et lustralibus ante salivis Expiat."— Pers. Sat. ii. 31-34.
Qui mos in pontificiorum baptismo retinetur. " Superstitiosos" vult Lactantius, qui " superstitum defunctorum memoriam colunt," In- stitut. lib. ii. cap. xxviii. Etiam superstitiosus est qui ev&eog et &£<t<parog. Ita Plautus : " Superstitiosus hie quid em est, vera prsedicat/' in Curcul, Act. iii. 27. Snperstitio autem vel afFectum animaa de rebus divinis pravum, vel cultum vanum et ineptum denotat. In priorem falsissime plurima dixerant Cicero et Plutarchus; ille sparsim, Lie peculiar! et eleganti scripto irtpi dsioidai/toyiag. Sensu altero, religio- nem nostram exitidbilem super stitionem impie vocat Tacitus, Annal. lib. xv. ; et <: Christianos genus hominum nova3 et maleficae supersti- tionis," Suetonius in Nerone. Etiam omnem religionem sub super- stitionis nomine nonnulli rejecerunt: —
" Vana superstitio, dea sola in pectore virtus."
LVII. Quam insaniam utinam hodieque nemo qui insaniret inve- niri possit. Quamvis autem etbnicorum religio nihil aliud fuerit, quam superstitio perniciosissima, ipsi tamen discrimen agnoverunt; et bane quidem necessarian! ob promiscuam multitudinem, qua3 ilia non teneretur, asseruerunt. Egregie Strabo: Aa/tia pvOog san, xai r, yopyiu, xai o 'E^/aXr>5g, xa/ ^ /xop///oXi/?c?5, o/ rt <ffo\Xoi <ruv rag ruv, sJg (Azv <?Tf>orpo<n"riv ayovrai roTg qdstii TOJV /AvQuv, orav axovutii rojv ruv avdparya@7]{j,a/ra /AU^OUC^ diyjyovfAevwv, o7ov 'HpaxX&og a@Xov$ r/j&ac <7rapa ruv ^suv vtflktftiiifitsvus, ij v% A/a oputfi ypapag % %tava 5} [Lara, roidvrrtv riva, vetpneirstaw vtfotiru&ajvovra /^u^w^. E/g avorpo'Trriv ds orav, xoXaceis <xapa $£%v xal cpoQovg, Kai affziXag v} dia Xoyuv ij dia rtvuv atipuv Kpoafts'/ovrai, n Kai Kiffrevouffi <:rspi<7refeTv rivdg' ov yap c%\ov rz yvvaizZv Kai tfavrbg ^vdafou crX^ovg evayaysTv Xo'yw dvvarbv (pikoafyy Kai tfpoff'/.aXsffaffQai irpbg svffs£s/av Kai oo'/'rjjra Kai wiffriv, aXXa ds? Kai dia dsKtidaipoviag, Geograph. lib. i. Quis non putaret se summum pontificem e cathedra dicentem audire ! Vitium autem hoc, uti om- iiia egregie explicat magnus ille Plato : "Edcg re, inquit, yy;a/g/ re d?l ftiapzpovrug rdtfaig Kai roTg afffavovffi tfavrri Kai Kivdvvtvovtfi Kai aKcpovffiv, 6'vTfl rig av a<7ropri, Kai rovvavriov orav suftopiag nvbg hdSuvrai xadispovv re rb wapbv dei, Kai ^vffiag sv^tffdai Kai idpvffeig vviff^veTffQai $eo?g Kai dai/toffi, Kai Kaiffi 3swv, zv re <pdtf{Aaffiv iypqyoporag did (po&ovg, Kai sv oveipoig ug ^' avrug o-^eig <7ro\\dg dtfOfAVTi/Aovevovrag, sKdffraiffi re avruv aKq ffoiovfAtvov* fioopovg Kai hpd, ffdffag (LM oiKiag, tdtiag bt Kupag, ev re Ka&apoTg idpuo- /t'tvovg £{A<7ri<7r\dvai} Kai off?) rig 'irwyj ruv roiovrvv, de Leg. lib. x. sub fin. ; — id est, " Mos est autem mulieribus potissimum, et qui insigni aliqua im-
CAP. VIII.] COEKUPTIONE ET AMISSIONE. 113
becillitate tenentur, vel in aliquo periculo versantur, vel gravi aliqua penuria laborant, vel contra, quando rei alicujus ubertas affluit, quod adesse videtur, semper consecrare, hostiasque vovere, et statuas diis et dsemonibus deorumque filiis polliceri; turn ubi spectra apparent vigi- lantibus propter pavores, turn etiam in ipsis somniis se vidisse multa, recordati, ubi remedia singulis afferre conantur, aris et sacellis omnes domos, omnes vicos repleverunt, et his ritibus loca quasi pura dedi- earunt/' Quibus aliis verbis superstitionem illam quse in papatu viget eppanxorspus aliquis pingeret, ego sane nescio. Ita de religione et superstitione Tullius, secundo de divinatione, sub fin. : " Quamob- rem, ut religio propaganda etiam est, quaa est juncta cum cognitione natures ; sic superstitionis stirpes omnes ejiciendse sunt. Instat enim et urget, et quocunque te verteris, persequitur; sive tu vatern, sive tu omen audieris; sive immolaris, sive avem aspexeris; si Chaldgeum, si haruspicem videris; si fulserit, si tonuerit, si tactum aliqaid erit de ccelo ; si ostenti simile natum, factumve quippiam ; quorum necesse est plerumque aliquid eveniat: ut nunquam liceat quieta mente con- sistere." Quae ideo retuli, ut sciamus sub omni cujuscunque reli- gionis professione, superstitionem ubivis sui esse similem.
LVIII. Caeterum, quae ad ethnicorum religionem seu supersti tionem pertinent, a plurimis memoriae sunt prodita; qua? fuerit, se- cundum mentem illorum, religionum colendarum ratio, Varro, Cicero, Ovidius, Festus Pompeius, Macrobius, Censorinus, Plinius, et plerique historici in vita NumaB exponunt. Veritatis &<v(><srta(f{idria nonnulla in ritibus •rarfocra^a^oro/j delituisse certum est. Eorum vero, quse vel invitis, vel aliud agentibus, vel ipsam veritatem inda- gantibus exciderunt, purioris theologia3 testimoniorum, apud Jose- phum, Justinum Martyrem, Clementem Alexandrinum, Eusebium, Theodoretum, Lactantium, Augustinum, Steuchum Eugubinum, VIornaeum, Grotium, aliosque inter recentiores innumeros, amplam satis messem habemus : cultus, et totius, quse inter eos viguit, religi- Dnis ineptias, stultitiam, impietatem, furorem, amentiam post apos- bolum, capite primo Epistolas ad Romanos, Tertullianus, Eusebius, A.ugustinus, Theodoretus, aliique egregie exagitant; Maimonides, jriraldus, Stuckius, Vossius, Seldenus, originem, praxin, arcana ido- olatriaa, Hesiodo, Cicerone, Plutarclio, Strabone, Plinio, Seneca, Qon dissidentibus, ornate et dilucide exponunt.
LIX. Postquam autem in tantam superstitionis et idololatrise molem, ex infinita fabularum congerie emergens, excreverat apud gentes religio, ut nihil unquam stultius, aut ab omni theologia na- ,urali abhorrentius, excogitari potuerit, tandem omnium rituum toti- isque deorum cultus, sapientissimum quemque ita pudere coepit, ut praater naturas contemplationem, atque recti et honesti observantiam, nihil amplius cum diis commuuitatis habere voluerint. Ita de So- crate, Cicero Academ. Qusest. lib. i. 4: " Socrates," inquit, " mihi vi-
VOL. XVII. 8
114 DE THEOLOGIZE NATTJRALIS [LIB. I.
detur .... philosophiam ad vitam communem adduxisse, ut de virtu- tibus et vitiis omninoque de bonis rebus et mails qusereret : coelestia autem vel procul esse a nostra cognitione censeret ; vel si maxime cognita essent, nihil tamen ad bene vivendum [conferre]." Atque Tacitus, Annalium sexto, cap. xxii. : " Mihi hsec ac talia audienti, in incerto judiciuin est, fatone res mortalium et necessitate immutabili, an forte volvantur ; quippe sapientissimosveterum,quique eorum sectam 83mulantur diversos reperies ; ac multis insitam opinionem, non initia nostri, non finem, non denique homines diis curse." Et Seneca : " Sic adorabimus, ut meminerimus cultum ejus magis ad morem, quam ad rem pertinere." Istis respondent verba ilia, in quibus libros suos doctissimos de Natura Deorum finit Marcus Tullius: " Haec," inquit, " cum essent dicta, ita discessimus, ut Yelleio Cottse disputatio verior, mihi Balbi ad veritatis similitudinem videretur esse propensior." Atque ita mentis suse sententiam de rebus divinis omnibus in primi libri initio(cap. v.)antea exposuerat : " Non," inquit, " ii sumus, quibus nihil verum esse videatur ; sed ii, qui omnibus veris falsa qusedam adjuncta esse dicamus, tanta similitudine, ut in iis nulla insit certa judicandi et assentiendi nota."