Et Justinus Apol. ad Imp.: To) ds nut ^ ds?v ^sipuv [epyoi] Kpoffxvvsi'v., Mivdv8pw rOJ XO/AIKUJ nai ro/jj ravra ^ffacv, ravra tpp " Opera autem manuum hominum, non esse adoranda, Menandro comico, et qui eadem dixerunt, suffragamur."
Y. Probabile etiam est, libros istos Numse Pompilii,— quos sub Janiculo inventos an. ab U. 0. DLVI. in comitiis publicis cremari jussit senatus, quoniam, eis lectis, juramentum pollicitus est Q. Petilius prsetor urbanus, ad religiones dissolvendas illos spectare, — unum Deum, euinque sine simulacris colendum docuisse.
VI. Hunc autem Deum unum, summum Jovem vocandum gen tiles sui temporis contendisse, ostendit Lactantius. Inde Valerius
Soranus : —
" Jupiter omnipotens, regura, rerumque, deiimque Progenitor, genetrixque deum, Deus unus et omnis."
De eo notissimum est aureum illud Orphei ad Musseum carmen: —
• Movvov ^l tffopet x,i>ff(Jt.oio avKxref
ETf i<rr', ulroyiv-hs* 1*0; sxyovu •Tfu.vra. rtruxrcti, *Ev 3' KVTOS vriptyiyvirKt' ov$i rif etvrov ~E.lffopu.il S-VJJT&/V, aurog ^ 7« travra; opccTetr —
- " Solum, regemque hunc orbis adora : ' Unicus est, per se exsistens, qui cuncta creavit, Inque his ipse exstat ; nulli e mortalibus unquam Lumine conspectus, mortales conspicit omnes."
Atque iterum: —
Eif Zivs, tig 'Ai%j?» &s r.Xios tls &.iovvffost Ei; &iog tv vrcivTlffffi'—
" Jupiter est unus, Pluto unus, Bacchus et unus, Unus Sol, Deus unus in omnibus."
Is est, de quo Virgilius ex Homero solenne illud toties decantat: —
- " Divum pater atque hominum rex." Etiam Serapim esse voluerunt; ut in epigrammate: —
'Efl"<ra [At tyuv/iwrot S'lav f&iyav citytiirov aiviT
Nam Serapisest nomen eflrra/^a/tA^arov; atque ita dicebatur teste He- sychio; nisi quis nomen Jehovah per Inra vuvfevra, [7 pa/war a] indicari
252 ORTUS ET PROGRESSUS IDOLOLATRLE. [LIB. III.
arbitraretur. Recte ideo Tertullianus, Apol. cap. xvii., docet, "Etiam cultores idolorum cum in angustiis sunt, oculos ad ccelum [tollere], et oblitos deorum, unum Deum naturaliter invocare." Similia habent, Justinus de Monarchia Dei, et in Apologiis; Athenagoras in Lega- tione; Clemens, Strom, iii.; Arnobius, lib. ii. contra Gentes; Lac- tantius, lib. xi. Preparat. Evangel, cap. ix. ; Theodoretus de Curand. Graecor. Affect, lib. ii. Egregie in Apotlieosi Prudentius, 268-277:—
" Consule barbati deliramenta Platonis, Consule et hircosos Cynicos, quos somniat, et quos Texit Aristoteles torta vertigine nervos ; Hos omnes, quainvis anceps labyrinthus et error Circumflexus agat, quamvis promittere et ipsi Gallinam soleant, aut Gallum, clinicus ut se Dignetur praestare Deus morientibus aequum. Cum ventum tamen ad normam rationis et artis Turbidulos sensus, et litigiosa fragosis Argumenta modis, concludunt numen in unum."
Omnes autem has unius Dei notiones gentium sapientissimos in- clusas tenuisse, neque eum cultu et obedientia tanquam Deum glorificasse, luculenter ostendit apostolus Epist. ad Rom. cap. i.
CAPUT XIII.
SEU DE ORIGTNE ET PROGRESS!! IDOLOLATRI^. — CAP. XT.
Notionum unius summi Dei corruptio nova et pestifera — Locum ejus occupat Jupiter Homericus — Veri Dei contemptus — Ciceronis de Judaeorum religione judicium— -Jupiter Cretensis, uhi natus, et mortuus — Papinii et Caliiinachi sententia — Sepulcrum Jovis in Greta — Callimachi scholiastes — Jovis manes — Summanus — Dis pater, manes qui et quales — Simulacra ad effigiem cor- porum ficta — Animae in ccelis et umbrae apud inferos — Sabaismi reliquiae — Veri Dei notiones cum Jovis et Soils superstitione confusae — Duodecim dii — Origo superstitionis — Aou/xovfuv cultus antiquus, recensque — Convivium ^utif- KoiOeov — Deorum turba innominata.
I. OBSCTIRA ista unius summi Dei notione antiquus generis hu- mani hostis abutens, nova et mirinca ludificatione idololatras adortus est. Ex diis fictitiis aliquem in locum ejus suffecit. Alios omnes ei Altissimo aut assidere, aut famulari finxit. Is Jupiter erat Ho mericus, qui de potestate sua in numina inferiora ineptissime glo- riatur, JIX/cc5. 0. v. 5-27: —
KixXtsri ptu, VO.VTIS rt &M, •ffo.ffa.t ri SIKIVM, "OQp f,"#at TU. ftt 3-vp.cs Iv) trry^iffff M«T£ rig oSv Sfatta. Sto; <r'oyi, ^.r.TS <ri;
AiviTr'- o<ppa, rd^ia-Toe. rtXivryiffu ruSt ipyct. "Ov ^' «v tyuv u.Ku,vtv0t Siuv i6'iXov~a. vew<ru
CAP. XIII.] ORTUS ET PROGRESSUS IDOLOLATRLE. 253
ov xttra xotr/tov
"H ftiv t>.av pi-^tu If TeHpretpov tispo TjJXs ^aX', fat fiatiiffrov vwo %d»vo; i<rri "Eytftx. fft^ripiifti Ti vvXm x,xi ^ri^Kio; oiiooe Toff/rav cvipS* 'A'iotiu, ofov oi/pxvos l<r<r ctwo TvutriT tviiP, otrov itf&i B-ieav xdpTtffTOf K E< 2' eiyt, fttfii**ftt S-sel, "vac. ifitft feivri in* \\ ovpavotttv xpiftciirKvris,
*AXX' ovx av if>vffoc.ir «| oitpxvcfav Z5Jv' t-Varav ftri<rrup', cv$ ti ^ctaX *AXA' ore Jn »«' iy&> vr?o$
xsv ya/»? IpvffutfA , etury rt
fjc.iv xtv {'ors<Ta <7tto\ I'tov O Aijffaiftyv <ra Vt x aurs f^irr.osx WUYTX yivviry lofftrov \yu vripi T' tipi S-tuv, tftpi r dp avfyufuv.
Hsec ille; quse omnia ex doctrina Stoicorum, Platonis, aliorumque ad res naturales frustra conatur accommodare Eustathius. Sed eo is Homeri dicta ssepe deducit, quo ipse pertinere nunquam est sus- picatus; non aliter, quam quod Donatus facit in explicatione con- ciliorum Terentii. Egregie Plato in PhaBdro, " Si quis/' inquit, " fabulis poeticis non habens iidem ad convenientem sensum eas velit traducere, tanquam rusticana quapiam fretus sapientia, otio nimirum magnopere indigebit." Jupiter autem hie cui dominii supremi prserogativam, atque, quaa Deo summo propna arbitrati sunt, assignarunt, non alius erat a famosissimo illo nebulone Cre- tensi, seu ipso potius diabolo, Jovis illius Cretensis traditione larvato. Maximus orator ad pontifices pro domo sua, cap. Ivii.. " Te, Capito- line, quern propter beneficia populus Romanus Optimum, propter vim Maximum nominavit ; teque, Juno regina," etc. Deum Opti mum, Maximum, Simulacrum Capitolinum, Junonis Maritum, tur- pissima confusione eundem fingit Statius, Thebaid. lib. iv. 782 : —
- " Quails Berecynthia mater, Dum circa parvum jubet exultare Tonantem Curetas trepidos."